Tăng huyết áp là một yếu tố nguy cơ tim mạch quan trọng, là nguyên nhân gây tàn phế và tử vong hàng đầu đối với người lớn tuổi ở các nước phát triển cũng như các nước đang phát triển, ước tính gây tử vong 7,1 triệu người trên thế giới và chiếm 4,5% gánh nặng bệnh tật toàn cầu.

Tăng huyết áp có thể biến chứng tai biến mạch máu não, trong đó nhồi máu não là chủ yếu do không được theo dõi và kiểm soát. Một số bệnh nhân được theo dõi huyết áp hàng ngày nhưng sử dụng bằng máy đo huyết áp thông thường không sử dụng huyết áp lưu động 24 giờ nên không đo được lúc ngủ, không phát hiện được các cơn tăng huyết áp, do vậy vẫn xuất hiện tai biến nhồi máu não. Mặt khác, khi bệnh nhân bị nhồi máu não cũng cần phải theo dõi để phát hiện các cơn tăng huyết áp để đề phòng xuất huyết tái phát. Do đó cần có sự so sánh nhịp sinh học huyết áp giữa người tăng huyết áp và bệnh nhân nhồi máu não tìm ra sự khác biệt các thông số huyết áp lưu động 24 giờ để có kế hoạch dự phòng và điều trị cho cả 2 đối tượng này.

Vừa qua, nhóm tác giả nghiên cứu Cao Trường Sinh – Đại học Y khoa Vinh thực hiện nghiên cứu mô tả cắt ngang báo cáo đề tài nghiên cứu nhịp sinh học huyết áp ở người tăng huyết áp nguyên phát so sánh với bệnh nhân nhồi máu não có tăng huyết áp bằng theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ.

Theo tác giả nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu là 283 bệnh nhân, trong đó có 143 bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát tuổi trung bình 64.4 + 7.5 không có chỉ định hạ huyết áp cấp cứu. 140 bệnh nhân nhồi máu não có tăng huyết áp, vào viện trong 7 ngày đầu, tuổi trung bình 65,5 + 10,4.

Tất cả 283 bệnh nhân được đo huyết áp lưu động 24 giờ (ambulatory blood pressure monitoring-ABPM) bằng máy Suntech Oscar 2 của Mỹ, với khoảng cách đo 30 phút/lần vào ban ngày từ 6 am đến 10 pm và 10 pm  đến 6 am ngày hôm sau.

Đối với bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát trước 1 ngày và trong ngày do bệnh nhân không dùng thuốc hạ huyết áp.

Đối với bệnh nhân nhồi máu não được mang máy trong 7 ngày đầu, không dùng thuốc hạ huyết áp. Loại trừ những bệnh nhân có chỉ định hạ huyết áp cấp cứu.

Về tiêu chuẩn các biến số:

+ Trũng huyết áp ban đêm (trũng huyết áp ban đêm-Dipper).

Cả 2 loại huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ban đêm giảm > 10% so với huyết áp ban ngày.

+ Không trũng huyết áp ban đêm (nondipper).

Cả 2 loại huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương giảm < 10% so với huyết áp ban ngày.

+ Tỷ lệ % quá tải huyết áp là tỷ lệ % số lần đo có huyết áp tăng hơn giới hạn trong 24 giờ, ban ngày, ban đêm.

+ Vọt huyết áp sáng sớm: huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương tăng lên ít nhất 20/15mmHg tính từ huyết áp thấp nhất trong quá trình ngủ đến trung bình 2 giờ đầu tiên sau khi tỉnh giấc.

BS Sinh báo cáo, huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương ở người tăng huyết áp thường xuyên > 130/80mmHg ở tất cả các giờ trong ngày kể cả khi ngủ từ 22h đêm -6h sáng hôm sau.

Độ lệch chuẩn (SD) không đều giữa các giờ nhưng trung bình là 20mmHg đối với huyết áp tâm thu và 12,1 mmHg với huyết áp tâm trương ở người tăng huyết áp. Trong khi đó độ lệch chuẩn ở nhóm nhồi máu não có tăng huyết áp là 25,8 mmHg đối với huyết áp tâm thu và 15,8mmHg, cao hơn có ý nghĩa so với người tăng huyết áp. Như vậy có thể nói rằng: huyết áp ở bệnh nhân nhồi máu não có tăng huyết áp dao động nhiều hơn ở bệnh nhân tăng huyết áp.

Tác giả cho biết, ở người tăng huyết áp, huyết áp thấp xuống ở 2 thời điểm giống người bình thường và người tăng huyết áp đơn thuần là 13 – 14h và 2 – 3h sáng có nhiều đỉnh cao trong ngày, có 2 thời điểm giống người bình thường là 9 – 11h sáng và 17 – 18h chiều nhưng có thêm 3 thời điểm huyết áp tăng là 21 – 22h đêm, 5 – 6h và 6 – 7h sáng. Còn ở bệnh nhân nhồi máu não có tăng huyết áp 6 – 7h, 9h sáng – 12h trưa, 15 – 19h. Có một số thời điểm thấp như 12 – 15h, trung bình khi ngủ có thấp hơn nhưng không có ý nghĩa và thấp nhất vào 3 – 4h sáng.

Diễn biến huyết áp này có liên quan đến sự xuất hiện biến cố tim mạch vào các giờ trên. Nghiên cứu tiến cứu của A. Gupta và H. Shetty tại Bệnh viện miền tây xứ Wales trên 132 bệnh nhân đột quỵ nhập viện về biến đổi nhịp ngày đêm cho thấy có đến 40% nguy cơ cao nhồi máu cơ tim, 29% nguy cơ cao tử vong do tim, 49% tăng nguy cơ đột quỵ và có 47% bị đột quỵ từ 6h – 12h. Ngược lại, trong một báo cáo khác khả năng đột quỵ cao nhất xảy ra từ 22h – 2h sáng. Tần suất đột quỵ do tăng huyết áp cao vào 6h – 12h và 22h đêm – 2h sáng có liên quan đến hiện tượng không giảm huyết áp ban đêm và vọt huyết áp sáng sớm.

Tác giả có nhận xét, huyết áp ban ngày cao hơn ban đêm 6.6/3.4 mmHg ở người tăng huyết áp, tuy nhiên huyết áp ban đêm giảm < 10% so với ban ngày (3.8% đối với huyết áp tâm thu và 4.0% đối với tâm trương). Tỷ lệ bệnh nhân không trũng huyết áp ban đêm ở nhóm tăng huyết áp là 64,3%, trong khi đó tỷ lệ có trũng chỉ có 36,7%. Trong số bệnh nhân không trũng huyết áp ban đêm ở nhóm tăng huyết áp có 12,6% (18 bệnh nhân) đảo ngược huyết áp. Trong khi đó, ở nhóm bệnh nhân nhồi máu não tỷ lệ không trũng huyết áp ban đêm là 92,1%, tỷ lệ trũng chỉ có 7,9% tỷ lệ đảo ngược huyết áp là 32,9% (46 bệnh nhân). Đảo ngược huyết áp là hiện tượng lý giải tại sao có một tỷ lệ bệnh nhân bị tai biến mạch máu não vào ban đêm.
Đối với tỷ lệ quá tải huyết áp 24 giờ, quá tải huyết áp là tỷ lệ số lần đo có tăng huyết áp (huyết áp trên ngưỡng) trong tổng số lần đo tự động trong 24 giờ, chu kỳ ngày, đêm.

Ở người bình thường tỷ lệ quá tải huyết áp < 25% nghĩa là dưới 25% số lần đo có huyết áp cao trên ngưỡng.

Tỷ lệ quá tải huyết áp có liên quan đến tiên lượng của tăng huyết áp đặc biệt là đến biến cố tim mạch như PĐTT, tổn thương thận, mắt và não.

Tác giả cho biết, ở bệnh nhân nhồi máu não tỷ lệ quá tải huyết áp tâm thu trung bình là 75,0 + 26,8%, tâm trương là 60,2 + 28% cao hơn có ý nghĩa so với nhóm tăng huyết áp: 60,1 + 23% đối với huyết áp tâm thu và 49,1 + 26.0% đối với huyết áp tâm trương. Cùng với không trũng huyết áp ban đêm, đảo ngược huyết áp là một dấu hiệu chứng tỏ ở người tăng huyết áp có hiện tượng mất nhịp sinh học huyết áp và một trong những yếu tố nguy cơ tổn thương cơ quan đích đặc biệt là tai biến mạch máu não. Điều này được khẳng định rõ ràng là ở bệnh nhân nhồi máu não có tăng huyết áp có tỷ lệ đảo ngược huyết áp cao hơn có ý nghĩa so với nhóm tăng huyết áp.

Đối với tỷ lệ vọt huyết áp sáng sớm, ở người tăng huyết áp có tỷ lệ vọt huyết áp sáng sớm là 36,3% thấp hơn có ý nghĩa so với nhóm bệnh nhân nhồi máu não có tăng huyết áp. Điều này cho thấy, vọt huyết áp sáng sớm là một trong những nguyên nhân gây nhồi máu não vào buổi sáng.

Hiện tượng vọt huyết áp sáng sớm có thể là nguyên nhân gây đột quỵ nhồi máu não hay xuất huyết não, điều này giải thích đột quỵ thường xảy ra vào sáng sớm cho nên bệnh nhân nhập viện từ 6h – 12h chiếm 47%.

BS Cao Trường Sinh khuyến nghị, cần theo dõi huyết áp lưu động 24 giờ ở người tăng huyết áp và bệnh nhân nhồi máu não trong tuần đầu nhập viện để xác định một số hiện tượng không trũng huyết áp ban đêm, quá tải huyết áp, đặc biệt là vọt huyết áp sáng sớm để có kế hoạch dự phòng tổn thương cơ quan đích đặc biệt là tai biến mạch máu não đối với người tăng huyết áp.  

Hữu Lai