Theo BS chuyên khoa II Trần Ngọc Lưu Phương – Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch, thành phố Hồ Chí Minh, trước đây có nhiều tên gọi hội chứng ruột kích thích như viêm đại tràng co thắt, bệnh đại tràng thần kinh, co thắt đại tràng. Bệnh thường gặp ở các phòng khám, ảnh hưởng đến công việc, chất lượng sống của người bệnh. Tỷ lệ bệnh ở nữ giới cao gấp 2 lần nam giới; độ tuổi hay mắc là 20-50 tuổi. Việc chẩn đoán bệnh sớm để điều trị kịp thời để có kết quả tốt là điều cần chú ý.
Nguyên nhân gây ra hội chứng ruột kích thích rất đa dạng. Do viêm đường ruột vì ăn phải thức ăn nhiểm khuẩn (trong thức ăn có vi khuẩn thương hàn, vi khuẩn lỵ hoặc lỵ amip), do rối loạn nhu động ruột, do dùng quá nhiều kháng sinh đường ruột gây loạn khuẩn (thường xuyên phân sống, lúc lỏng lúc sệt sệt, lúc rắn…), do rối loạn tâm thần, sang chấn tâm thần. Một số yếu tố nguy cơ cao dẫn đến cơn đau của hội chứng ruột kích thích xuất hiện là thần kinh căng thẳng, uống ruợu, bia, ăn chua cay…trên những người bệnh đã có sẵn bệnh nên đại tràng co thắt.
Theo BS Phương, hội chứng ruột kích thích là rối loạn tiêu hóa mạn tính, khởi phát trên 6 tháng, đang xảy ra trong 3 tháng gần đây. Tần suất trung bình xuất hiện ít nhất một ngày mỗi tuần. Bệnh không có bất thường về giải phẫu và sinh lý qua thăm khám thường qui. Cơ chế sinh lý bệnh liên quan đến rối loạn vận động ruột, tăng cảm nội tạng, tăng tính thấm ruột, kích hoạt hệ miễn dịch, thay đổi vi sinh đường ruột và rối loạn trục não – ruột.
Biển hiện lâm sàng của bệnh gồm đau bụng, khó chịu ở bụng, tiêu chảy là triệu chứng thường gặp; táo bón đi cầu dưới 3 lần/tuần; táo bón xen kẽ tiêu chảy, chướng bụng cảm giác đi cầu không hết. Triệu chứng điển hình của bệnh là rối loạn tiêu hóa trong thời gian dài và đau bụng.
Rối loạn tiêu hóa gây ra các triệu chứng trướng bụng, tiêu chảy, táo bón. Sau khi đi cầu trong phân có máu, đây là máu do đại tràng tiết ra khi nhiễm bệnh đại tràng co thắt. Bệnh có 3 loại cơ bản: có hiện tượng đau bụng và tiêu chảy, có hiện tượng đau bụng và táo bón, có hiện tượng đau bụng vừa tiêu chảy vừa táo bón.
Về đau bụng, vùng đau thường là 2 bên mạn sườn, nơi hoạt động của đại tràng. Cơn đau có thể đến sau khi ăn no hoặc sau khi ăn những thức ăn kích thích như đồ cay, nóng, lạnh, rau sống, tiết canh. Đau bụng thường ở vùng bụng dưới rốn, đau quặn, ợ hơi, đầy bụng, trướng hơi, khó tiêu (dễ nhầm với đau dạ dày). Do cơn đau dai dẳng, đặc biệt sau khi ăn, người bệnh không dám ăn những thức ăn có dạng như vậy. Khi căng thằng, stress cơn đau xuất hiện nhiều hơn. Hầu hết người bệnh sẽ hết cơn đau bụng sau khi đi cầu. Có những người vừa đi cầu xong lại xuất hiện cơn đau quặn bụng khác khiến đi cầu tiếp. Bệnh diễn tiến nhiều năm làm người bệnh gầy xanh xao, suy kiệt do thiếu chất dinh dưỡng, thiếu nước, dịch giải. Ngoài ra người bệnh còn có những triệu chứng mệt mỏi, đau đầu, khó ngủ, lo lắng, mất ngủ.
Về điều trị không dùng thuốc, bác sĩ sẽ giải thích trấn an người bệnh, tâm lý liệu pháp, thư giãn. Chế độ ăn uống cần không đồ béo, đồ sống, rau tươi, rượu…những thức ăn gây khởi phát triệu chứng bệnh cần tránh không sử dụng. Chế độ ăn uống là yếu tố cần thực hiện nghiêm ngặt cho người mắc hội chứng ruột kích thích. Người bệnh cần hạn chế các sản phẩm từ sữa do trong sữa có loại đường lactose khó tiêu. Tăng cường ăn rau xanh, củ quả, trái cây, chuối, đu đủ, buổi tối không nên ăn quá no. Khi bị táo bón cần giảm chất béo, tăng chất xơ (đặc biệt dưới dạng hòa tan như pectin, inuline, oligo, fructose..) khi bị tiêu chảy tránh chất xơ dạng không tan như cellulose để tránh ruột không bị “cọ xát”. Không ăn trái cây khô, rau sống, trái cây đóng hộp, nếu ăn trái cây tươi cần gọt bỏ vỏ kể cả nho.
Người bệnh cần thay đổi những thói quen không tốt như làm việc quá sức, căng thẳng, lo âu, mất ngủ, luôn vui vẻ, thoải mái sống lành mạnh, không quá lo lắng cho bệnh tật. Thường xuyên tập thể dục, dưỡng sinh..giữ thói quen sinh hoạt, nghỉ ngơi điều độ đúng giờ. Có thể lấy lòng bàn tay xoa nhẹ quanh vùng thượng vị - rốn theo chiều kim đồng hồ ngày vài lần để kích thích nhu động ruột.
Khi bị bệnh, người bệnh cần khám bệnh ở chuyên khoa tiêu hóa để xác định nguyên nhân và điều trị dứt điểm nguy cơ từ đầu, không để bệnh trở thành mạn tính
Mai Trang