Tại Việt Nam ung thư gan là loại ung thư thường gặp cả nam lẫn nữ, nam giới có nguy cơ gấp ba lần so với nữ giới. Giai đoạn đầu bệnh không có triệu chứng, triệu chứng âm thầm mờ nhạt như cảm giác ăn không ngon, ăn khó tiêu, nặng ở dưới bờ sườn bên phải. Khi ở giai đoạn muộn siêu âm thấy gan có bướu lan rộng, bụng bị trướng nước, mệt mỏi, vàng da.
Để chẩn đoán cần thực hiện siêu âm và xét nghiệm chọc bướu hút lấy tế bào AFP, xét nghiệm cho thấy lượng chất AFP lên cao, kháng nguyên HbsAg lên cao. Chụp cắt lớp điện toán CT, cộng hưởng từ MRI giúp thấy rõ khối bướu ở trong và có thể xác định được bướu lành hoặc ác. Bác sĩ sẽ cân nhắc dùng kim chọc vào gan làm sinh thiết để chẩn đoán.
Tại Hội nghị khoa học Phòng chống Ung thư lần thứ 18 được tổ chức vào tháng 12/2015 tại TP Hồ Chí Minh, tác giả Thái Doãn Kỳ cùng với cộng sự Bệnh viện Trung ương Quân Đội 108 báo cáo đề tài “Kết quả sống thêm lâu dài của bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan được điều trị bằng phương pháp hóa tắc mạch với hạt vi cầu tải hóa chất”. Đây là nghiên cứu tiến cứu can thiệp không có đối chứng. Có 105 đối tượng nghiên cứu tự nguyện tham gia, được chẩn đoán xác định ung thư biểu mô tế bào gan trên nền gan xơ với kích thước khối u trung bình 7,8 + 2,5 cm.
Theo tác giả nghiên cứu, phẫu thuật là phương pháp điều trị tối ưu đối với ung thư biểu mô tế bào gan. Tuy nhiên, phẫu thuật chỉ áp dụng được khoảng 1/3 số bệnh nhân do phần lớn số trường hợp phát hiện bệnh ở giai đoạn tiến triển, không phù hợp với chỉ định phẫu thuật. Phương pháp điều trị hóa tắc mạch qua đường động mạch được sử dụng cho những người bệnh không còn chỉ định phẫu thuật, tuy nhiên tỷ lệ hoại tử hoàn toàn khối u thấp và phải thực hiện nhiều lần, vì vậy làm tăng nguy cơ tổn thương gan.
Phương pháp điều trị hóa tắc mạch với hạt vi cầu tải hóa chất là phương pháp hóa tắc mạch cải tiến, sử dụng các hạt vi cầu là hạt DC-Beads, vừa là chất mang thuốc và giải phóng thuốc một cách ổn định bên trong môi trường khối u, vừa là tác nhân gây tắc mạch. Mục tiêu của nhóm nghiên cứu Bệnh viện Trung ương Quân Đội 108 gồm (1) Đánh giá hiệu quả sống thêm lâu dài của hóa tắc mạch sử dụng hạt DC-Beads đối với các bệnh nhân ung thư biểu mô tế bào gan trên nền gan xơ; (2) tìm hiểu một số yếu tố tiên lượng đến kết quả sống thêm lâu dài sau điều trị. Nghiên cứu được thực hiện từ tháng 6/2011 đến tháng 2/2015.
Kỹ thuật can thiệp của nghiên cứu theo BS.Thái Doãn Kỳ chia sẻ các bước cơ bản tương tự như đối với hóa tắc mạch truyền thống. Hóa chất là Doxorubicin được tải với hạt DC-Beads 90-120 phút trước can thiệp. Liều hóa chất Doxorubicin 50-150mg/lần can thiệp; sử dụng 1 hoặc 2 trong 3 loại kích cỡ hạt DC-Beads (100-300µm; 300-500µm; 500-700µm). Bệnh nhân được theo dõi định kỳ cách 2-3 tháng. Đối với các tổn thương còn sót hoặc tái phát trong quá trình theo dõi, thực hiện điều trị nhắc lại hóa tắc mạch, hoặc áp dụng biện pháp tiêu hủy khối u qua da phù hợp với chỉ định (RFA/ tiêm ethanol).
Kết quả nghiên cứu cho thấy, 105 bệnh nhân được thực hiện tổng cộng 198 lần hóa tắc mạch với hạt DC-Beads (trung bình 1,8 lần/ bệnh nhân; người nhiều nhất là 5 lần), 100% thành công về kỹ thuật. Thời gian theo dõi trung bình là 19,5 tháng, trường hợp ngắn nhất là 3 tháng, dài nhất là 44 tháng.
Tuổi trung bình của đối tượng nghiên cứu là 56,4; nam giới 100 bệnh nhân, gấp 20 lần so với nữ giới. Phân tích yếu tố nguy cơ viêm gan virut B chiếm gần 86%; viêm gan virut C gần 3%; nghiện rượu 1%; viêm gan virut B cộng với nghiện rượu chiếm gần 5%. Có 06 trường hợp không có các yếu tố nguy cơ. Đối với mức độ xơ gan phân loại theo Child-Pugh loại A có 99 trường hợp, B có 06 trường hợp. Đối với đặc điểm bệnh nhân có các triệu chứng lâm sàng chiếm 82%, không có triệu chứng lâm sàng 18%. Độ biệt hóa tế bào u gan (n=68) loại cao 33,8%; vừa 47% và thấp là 19%. Có 60 trường hợp (57%) có một khối u gan; nhiều khối u có tỷ lệ gần 43%. Hình thái khối u thể khối chiếm 88,8% gấp 8 lần so với thể lan tỏa. Có 41 trường hợp có kích thước khối u > 8 cm. Xét nghiệm AFP huyết thanh tăng chiếm tỷ lệ 56,2%; bình thường 43,8%. Phân độ giai đoạn bệnh theo Okuda, Barcelo giai đoạn I chiếm gần 80% gấp 4 lần so với giai đoạn II.
Theo báo cáo của BS. Thái Doãn Kỳ, tại thời điểm kết thúc nghiên cứu, có 48 bệnh nhân đã chết, 57 bệnh nhân tiếp tục theo dõi. Thời gian sống thêm trung bình của 105 bệnh nhân là 28 tháng. Tất cả các bệnh nhân ở các phân nhóm u gan thể lan tỏa, có huyết khối nhánh, xơ gan Child B đều đã tử vong.
BS.Kỳ cũng chia sẻ, mặc dù hóa tắc mạch sử dụng hạt vi cầu đạt được hiệu quả kiểm soát khối u tốt hơn so với hóa tắc mạch truyền thống, tuy nhiên hiệu quả vượt trội về sống thêm lâu dài đang cần tiếp tục đánh giá nghiên cứu thêm. Đối với việc đánh giá các yếu tố tiên lượng về sống thêm lâu dài của bệnh nhân ung thư tế bào gan được điều trị hóa tắc mạch truyền thống đã được đề cập trong nhiều nghiên cứu. Giai đoạn bệnh theo Okuda, Sarcelona; mức độ xơ gan theo Child Pugh, hàm lượng albumin, bilirubin, AFP huyết thanh và một số đặc điểm u gan như kích thước u, thể khối hay thể lan tỏa, xâm lấn mạch…cùng với những yếu tố khác có liên quan đến kết quả sống thêm lâu dài của người bệnh sau can thiệp. Đối với trường hợp có tình trạng xâm lấn tĩnh mạch cửa (giai đoạn Barcelona C) và ung thư tế bào gan thể khối là các yếu tố tiên lượng rất xấu, thời gian sống thêm trung bình của nhóm này chỉ đạt 8-9 tháng, không khác biệt với các kết quả điều trị hóa tắc mạch truyền thống, chăm sóc giảm nhẹ.
Trong nghiên cứu cho thấy ở nhóm bệnh nhân xơ gan Child B, kết quả khả quan khi thời gian sống thêm trung bình đạt được 14 tháng. Một phát hiện nữa là các bệnh nhân ung thư tế bào gan biệt hóa kém có kết quả sống thêm cũng kém hơn so với nhóm bệnh nhân ung thư tế bào gan biệt hóa cao hoặc vừa. Tiên lượng sống thêm lâu dài tốt đối với bệnh nhân có một ổ u gan, xơ gan Child A, kích thước u gan không quá lớn, giai đoạn bệnh Okuda I, Barcelona A,B có thời gian sống thêm trung bình có thể xấp xỉ 30 tháng, và tỷ lệ sống thêm sau 2 năm đạt trên 50%. BS.Thái Doãn Kỳ cũng cho biết đây là nghiên cứu đầu tiên của Việt Nam về vấn đề điều trị ung thư tế bào gan bằng hóa tắc mạch với hạt vi cầu tải hóa chất.
Hồng Sơn