Theo GLOBOCAN 2012, ung thư biểu mô tế bào gan là một vấn đề lớn của các nước kém phát triển. Năm 2012 toàn cầu phát hiện khoảng 782.000 trường hợp ung thư gan mới. Đối với nam giới, các khu vực có tỷ lệ mắc bệnh cao là Đông và Đông Nam Á, còn phụ nữ tỷ lệ mắc bệnh cao nhất là Đông Nam Á và Tây Phi.
Trong năm 2012, số trường hợp chết vì ung thư biểu mô tế bào gan là 746.000 trường hợp; tiên lượng của ung thư gan rất nghèo nàn. Vấn đề đặt ra là làm sao phát hiện sớm ung thư gan để có phương pháp điều trị phù hợp tăng khả năng sống còn cho người bệnh.
Hiện nay viêm gan do vi rút B, vi rút C là một đại dịch đe dọa con người với bệnh xơ gan và ung thư gan. Dịch viêm gan rõ ràng đưa đến dịch ung thư gan. Cứ khoảng 100 người bị ung thư gan thì 80 người do viêm gan vi rút B và 20 người do viêm gan vi rút C. Nhiều người không hề biết mình bị bệnh viêm gan vì vậy khi phát hiện bệnh ung thư gan cảm thấy rất bất ngờ. Xơ gan, ung thư gan phát triển âm thầm sau nhiều năm nhiễm vi rút. Nhiều người không thấy triệu chứng viêm gan nhưng xét nghiệm máu và qua khám sức khỏe định kỳ được phát hiện ra.
Hội nghị Khoa học phòng chống ung thư Tp. Hồ Chí Minh lần thứ 18 được tổ chức tháng 12/2015, BSCKI. Lâm Cẩm Tú – Phòng khám Đa khoa Hòa Hảo Tp. Hồ Chí Minh cùng các cộng sự khoa Xét nghiệm, khoa Siêu âm, khoa CTScan phòng khám đã báo cáo nghiên cứu “Xét nghiệm HCC risk phát hiện sớm ung thư biểu mô tế bào gan”.
Theo BS. Lâm Cẩm Tú, vấn đề đặt ra là làm sao để phát hiện sớm bệnh ung thư gan, trước đây việc phát hiện dựa vào xét nghiệm AFP và siêu âm bụng, tuy nhiên không đem lại kết quả cao. Hiện nay với xét nghiệm mới Hepatocellular Carcinoma (HCC) risk góp phần phát hiện sớm ung thư gan. Xét nghiệm HCC risk bao gồm ba xét nghiệm: AFP, AFP-L 3%, PIVKA-II (DCP).
Đối với AFP đây là một glycoprotein huyết thanh lần đầu tiên được công nhận là dấu hiệu cho HCC cách đây 40 năm. Các túi noãn hoàng của thai nhi và gan của thai nhi tạo ra mức cao của AFP, sau 300 ngày sau sinh giảm xuống dưới 10ng/dl. Khi có mức độ AFP cao trong huyết thanh gợi ý có bệnh lý tiềm ẩn có thể là ác tính như ung thư dạ dày, tuyến tụy, đường mật, viêm gan mạn hay xơ gan.
Đối với AFP-L 3%, đây là một đồng vị của AFP, có khả năng gắn vào Lens culinaris agglutinin (LCA). AFP-L 3% là tỷ lệ của AFP-L3 trên tổng AFP như một tỷ lệ phần trăm. Khi AFP-L 3% dương tính có tiềm năng cho sự phát triển nhanh chóng và di căn sớm, là dấu ấn ung thư mới cho HCC.
Đối với DCP là từ viết tắt Des-gamma-carboxy prothombin; còn được gọi là Pivka II (protein gây ra bởi vitamin K vắng mặt); còn là dạng bất thường của prothrombin tăng trong huyết thanh của bệnh nhân mắc bệnh HCC. DCP giúp phân biệt HCC và bệnh gan lành tính. DCP độc lập và không có sự tương ứng với nồng độ AFP.
Xét nghiệm HCC risk kết hợp các phương tiện chẩn đoán hình ảnh để chẩn đoán HCC. Đề tài nghiên cứu của BS. Lâm Cẩm Tú nhằm đánh giá xét nghiệm HCC risk so với các phương pháp chẩn đoán hình ảnh học, nó phù hợp với điều kiện tại Việt Nam do sinh thiết gan không nhiều và ung thư gan thường phát hiện trễ với kích thước rất to không còn khả năng phẫu thuật.
Có 126 đối tượng tham gia nghiên cứu, nghi ngờ có HCC hoặc được siêu âm Doppler, chụp MSCT bụng có u gan chưa loại trừ được HCC. Tất cả bệnh nhân được lấy mẫu serum hoặc máu đông 4ml, dùng kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang kết hợp điện di mao quản trên vi chip LBA-EATA.
Theo báo cáo của BS. Tú, đối tượng nghiên cứu chủ yếu là kiểm tra sức khỏe nên xét nghiệm HCC risk âm tính cao chiếm 72,2%. Đối với kỹ thuật siêu âm Doppler tỷ lệ phát hiện HCC là 10,7%. Có 02 trường hợp siêu âm bụng chẩn đoán HCC nhưng khi chụp CTScan bụng lại không phải là HCC.
Trong số 103 trường hợp AFP bình thường chỉ có 09 trường hợp phát hiện HCC qua siêu âm và CTScan bụng, trong 115 trường hợp AFP-L3 bình thường có 09 trường hợp phát hiện HCC qua siêu âm và CT Scan bụng; còn trong 103 trường hợp DCP bình thường chỉ có 02 trường hợp phát hiện HCC qua siêu âm và CT Scan bụng.
Có 01 trường hợp phát hiện sớm HCC, là bệnh nhân nam 66 tuổi, có SGOT và SGPT tăng; HBsAg âm tính, anti HCV âm tính, siêu âm gan nhiễm mỡ, HCC risk kết quả AFP: 33,6ng/ml; AFP-L3%: 62,4%; DCP 21mAu/ml. Chụp cộng hưởng từ MRI phát hiện một tổn thương nhỏ, kích thước 8mm, ở bờ gan, phân thùy VI, kết luận ung thư biểu mô tế bào gan nhỏ gan phải. Bệnh nhân sau đó được đốt khối u bằng sóng cao tần (RFA) dưới hướng dẫn của siêu âm sau đó xét nghiệm thấy AFP và AFP-L3 giảm xuống rõ. Trường hợp này nhờ tỷ lệ AFP-L3 tăng cao giúp phát hiện sớm ung thư tế bào gan.
BS. Lâm Cẩm Tú kết luận xét nghiệm HCC risk là phương pháp an toàn, ít xâm lấn có độ nhạy 83%, độ đặc hiệu hơn 90% AFP-L3, DCP tăng là dấu ấn ung thư sớm cho ung thư tế bào gan, nó có tỷ lệ phát hiện ung thư tế bào gan cao hơn AFP nên có thể ứng dụng trên lâm sàng, qua đó giúp tăng khả năng sống còn cho người bệnh. Hạn chế của nghiên cứu là chưa so sánh được kết quả sinh thiết gan hoặc kết quả sau mổ cắt bướu gan.
Anh Duy