Các sóng âm thanh đi qua ống tai đến tai giữa, tại đây có một hệ thống phức tạp gồm các màng và các xương con lẫn các xung động vào tai trong. Một đoạn của thần kinh thính giác chuyển các xung động này thành xung động thần kinh truyền đến não.
Những cảm nhận về âm thanh được các sợi thần kinh trong ốc tai tiếp nhận và đi theo thần kinh thính giác đến tủy sống, rồi đi ngang qua đồi thị đến phía trên hồi thái dương – phần vỏ não tiếp nhận và cảm thụ âm thanh. Thần kinh thính giác được gọi là thần kinh số VIII. U dây thần kinh số VIII còn gọi là u bao dây thần kinh tiền đình, chúng bắt nguồn từ nhánh tiền đình của dây VIII, là u của tế bào Schwann nằm trong màng bọc myelin. U dây thần kinh số VIII là loại u hay gặp trong các bệnh lý ngoại thần kinh, u thường là loại u lành tính.
Có nhiều phương pháp điều trị u dây VIII như phẫu thuật mở, xạ trị chiếu ngoài hay xạ phẫu bằng dao Gamma (Gamma knife). Việc điều trị phẫu thuật mở u dây thần kinh số VIII rất có nhiều tiến bộ, như vi phẫu qua đường dưới chẩm hay qua đường mê nhĩ làm giảm nguy cơ biến chứng. Tuy nhiên các nghiên cứu cho thấy phẫu thuật u dây VIII thường để lại khá nhiều di chứng như rối loạn thăng bằng, tổn thương các dây thần kinh lân cận IX, X, XI, XII làm bệnh nhân sặc, nuốt khó, dây V gây đau, tê mặt…Di chứng hay gặp là tổn thương dây VII liệt nửa mặt ảnh hưởng lớn đến thẩm mỹ.
Phương pháp xạ phẫu dùng dao Gamma; Cyberknife theo nhiều nghiên cứu trên thế giới cho thấy điều trị u dây thần kinh số VIII rất hiệu quả, rất ít bị liệt mặt, tỷ lệ kiểm soát u là 90% và tỷ lệ bảo tồn chức năng khoảng 90-95% loại bệnh này. Tại Hội nghị khoa học phòng chống Ung thư Thành phố Hồ Chí Minh lần thứ 18 được tổ chức tháng 12/2015, nhóm nghiên cứu Vương Ngọc Dương, Mai Trọng Khoa - Trung tâm Y học hạt nhân và ung bướu Bệnh viện Bạch Mai báo cáo nghiên cứu “Đánh giá kết quả điều trị u dây thần kinh số VIII bằng dao Gamma quay” với mục đích tìm hiểu khi sử dụng Gamma knife quay để điều trị u dây VIII với kích thước nào, liều xạ bao nhiêu Gy để có hiệu quả cao về kiểm soát bệnh và bảo tồn chức năng thần kinh.
Nghiên cứu được thực hiện trên 112 bệnh nhân được chẩn đoán u dây thần kinh số VIII điều trị bằng dao Gamma quay tại Trung tâm Y học hạt nhân và ung bướu Bệnh viện Bạch Mai từ tháng 7/2007 đến tháng 01/2012. Hệ thống dao Gamma quay (Rotating Gamma Knife) do Mỹ sản xuất năm 2007, với hệ thống Collimator quay, hệ thống định vị tự động (Automatic Positioning system). Hệ thống máy chụp MRI 1,5T mô phỏng có độ phân giải cao.
Kết quả nghiên cứu theo các tác giả nghiên cứu báo cáo cho thấy, tuổi trung bình đối tượng nghiên cứu là 48,2; người có tuổi thấp nhất là 20, cao nhất là 82 tuổi. Nữ gặp nhiều hơn nam 59/53. Một số đặc điểm lâm sàng trước xạ phẫu của u dây VIII hay gặp là đau đầu (71,4%); ù tai (62,6%); điếc nghe kém (61,6%); liệt dây VII (22,3%); nôn, buồn nôn (62,5%); tê nửa mặt (31,2%).
Trong tổng số 112 bệnh nhân, có 38 trường hợp đã được phẫu thuật mở trước đó, sau đó được tiến hành xạ phẫu do u còn sót hoặc u ác tính. 74 trường hợp còn lại được xạ phẫu ngay từ ban đầu. Liều xạ phẫu thấp nhất là 8 Gy; liều xạ phẫu cao nhất là 16 Gy, chủ yếu liều xạ phẫu từ 13-14 Gy. Theo nhiều nghiên cứu, đối với u dây thần kinh số VIII thì liều xạ phẫu tối ưu nhất là từ 13-14 Gy, đây là liều giúp kiểm soát được khối u và ít gây ra các tác dụng phụ và biến chứng nguy hiểm khác, BS Vương Ngọc Dương lưu ý.
Cũng theo BS Vương Ngọc Dương, khối u được gọi là kiểm soát được khi giảm kích thước hoặc không phát triển to thêm sau khi xạ phẫu. Đánh giá kích thước khối u thường dựa vào hình ảnh phim MRI sọ não so với hình ảnh khối u khi tiến hành xạ phẫu. Thường trong 3 tháng đầu tiên khối u không thay đổi kích thước hoặc to lên một ít so với lúc xạ phẫu do phản ứng với tia xạ. Sau 6 tháng khối u mới bắt đầu giảm kích thước nhưng tốc độ giảm chậm cho đến 2 hoặc 3 năm sau. Đối với những trường hợp được phẫu thuật trước, có 21 trường hợp kích thước khối u lớn 3-4 cm. Đối với chức năng nghe, trước xạ phẫu có 5 trường hợp điếc, nghe kém, 59 trường hợp ù tai. Những trường hợp điếc không cải thiện được. Sau xạ phẫu có 35 trường hợp nghe tốt hơn. Triệu chứng ù tai sau xạ phẫu chỉ còn 12 trường hợp không cải thiện.
BS Vương Ngọc Dương cũng cho biết có 35 trường hợp liệt mặt, trong đó 30 trường hợp được phẫu thuật mở trước và bệnh nhân đã bị liệt trước đó. Sau phẫu thuật và xạ phẫu có 8 trường hợp hồi phục, chiếm tỷ lệ 22%. Các triệu chứng đau đầu, buồn nôn, rối loạn thăng bằng, đau dây thần kinh tam thoa, rối loạn cảm giác qua thời gian theo dõi sau khi xạ phẫu các triệu chứng đã giảm dần. Có 02 trường hợp bị phù não thất và được phẫu thuật dẫn lưu não thất.
Như vậy sau điều trị 3 năm, đau đầu còn 13%, nôn 4,3%, nghe kém 32,6%, ù tai còn 13%. Kích thước khối u giảm dần bắt đầu sau một năm điều trị. Xạ phẫu bằng dao Gamma quay là phương pháp điều trị an toàn và hiệu quả làm giảm các triệu chứng cơ năng, thực thể và kích thước khối u theo thời gian, BS Vương Ngọc Dương kết luận./.
Đức Bảo