Qua nghiên cứu giảm đau trên 226 trường hợp phẫu thuật tim hở, tác giả Nguyễn Văn Minh cùng cộng sự Đại học Y Dược Huế có kết luận sử dụng morphin khoang dưới nhện dùng trước phẫu thuật có tác dụng giảm đau hiệu quả; thể hiện ở giảm điểm đau lúc nghỉ và lúc vận động tại các thời điểm; giảm lượng morphin sử dụng qua máy bơm tiêm điện do bệnh nhân tự kiểm soát (PCA); các tác dụng không mong muốn thấp. Morphin khoang dưới nhện có thể là thành phần chính trong giảm đau đa mô thức ở bệnh nhân phẫu thuật tim hở.
Tác giả Nguyễn Văn Minh phân tích, gây mê hồi sức cho mổ tim hở đã có nhiều thay đổi kể từ khi phương pháp mổ tim cho bệnh nhân xuất viện sớm ra đời. Nội dung chính của phương pháp này là rút nội khí quản sớm, rút trong vòng 8 giờ sau khi chuyển bệnh nhân về phòng hồi sức và giảm đau hiệu quả sau mổ. Các Trung tâm phẫu thuật tim mạch đều áp dụng phương pháp này; việc giảm liều và sử dụng các thuốc mê tĩnh mạch tác dụng ngắn hoặc sử dụng thuốc mê nhóm Halogen, sử dụng các opioid tác dụng ngắn và hạn chế tổng liều opioid trong mổ là những điểm chính trong phương pháp gây mê rút nội khí quản sớm.
Nghiên cứu về yếu tố giảm đau hiệu quả sau phẫu thuật và rút nội khí quản sớm luôn được các bác sĩ quan tâm, nghiên cứu ứng dụng điểm độc đáo về “tác dụng chọn lọc” của opiod khoang dưới nhện; đó là không ức chế vận động và giao cảm. Đối với việc xác định liều của opiod để không ảnh hưởng tới thời gian rút nội khí quản, hiện nay các tác giả nghiên cứu sử dụng liều 7 mcg/kg. Sử dụng liều cao sẽ làm chậm rút nội khí quản, liều thấp dưới 5 mcg/kg thì không có tác dụng giảm đau.
Theo tác giả Nguyễn Văn Minh, trong nghiên cứu chọn liều 0,3 mg là phù hợp với các nghiên cứu gộp trên thế giới; hạn chế được tác dụng không mong muốn. Một nghiên cứu của tác giả Nguyễn Phú Vân- Đại học Y Hà Nội, sử dụng liều morphin 7 mcg/kg kết hợp với fentanyl 1,5 mcg/kg trước khởi mê, liều morphin trung bình là 0,355 mg, nghiên cứu cho kết quả giảm đau tốt, mức độ giảm đau ổn định, thời gian giảm đau kéo dài 47,2 giờ; rút nội khí quản sớm trong vòng 8 giờ, không có tác dụng không mong muốn nặng đáng kể.
Tác giả Nguyễn Văn Minh cho biết, với liều morphin thấp qua máy PCA, trên lâm sàng có thể thay thế bằng paracetamol hoặc thuốc kháng viêm không steroid và được ứng dụng trong phương pháp giảm đau đa mô thức. Tác giả lưu ý morphin khoang dưới nhện có thể là thành phần chính trong phương pháp giảm đau đa mô thức.
Phân tích về các tác dụng không mong muốn trong nghiên cứu, tác giả Nguyễn Văn Minh cho biết, ức chế hô hấp là tác dụng không mong muốn nguy hiểm và đáng sợ nhất của dùng morphin khoang dưới nhện. Ức chế hô hấp xảy ra muộn từ giờ thứ 6 đến giờ thứ 18 sau khi tiêm. Cơ chế do thuốc lan lên ức chế trung tâm hô hấp ở hành tủy làm mất sự nhạy cảm của trung tâm hô hấp với sự tăng khí CO 2. Sự ức chế này phụ thuộc vào liều sử dụng, BS.Minh lưu ý sau phẫu thuật bệnh nhân phải được theo dõi tại phòng hồi sức sau mổ tim với đầy đủ phương tiện và bởi nhân viên được đào tạo kỹ.
Tác giả nghiên cứu cho biết trong mổ tim hở có dùng heparin 3mg/kg trước chạy tuần hoàn ngoài cơ thể. Việc dùng heparin này có thể gây nguy cơ khối máu tụ ở khoang ngoài màng cứng hay khoang dưới nhện. Tuy nhiên đây là biến chứng hiếm gặp nếu cán bộ y tế tôn trọng thực hiện tốt các chống chỉ định của gây tê tủy sống; loại bỏ các nguy cơ gây chảy máu, thời gian từ lúc chọc kim đến lúc dùng heparin từ 60 phút trở lên. Trong nghiên cứu, BS.Minh sử dụng kim 27G, đa số thành công ở lần chọc kim lần đầu tiên, không chảy máu lúc chọc kim, các bệnh nhân có tình trạng đông máu bình thường lúc chọc kim; thời gian từ lúc chọc kim tủy sống đến khi dùng heparin trên 60 phút.
Ngứa là tác dụng không mong muốn thường gặp, xuất hiện toàn thân hoặc khu trú ở mặt cổ hoặc phần trên của ngực. Nếu ngứa nặng dùng naloxon điều trị, tỷ lệ khoảng 1%. Ngứa thường xảy ra 1-3 giờ sau sử dụng opioid và xuất hiện trước khi có tác dụng giảm đau. Tỷ lệ ngứa của nghiên cứu gặp là 10%; tỷ lệ thấp có thể do bệnh nhân được dùng an thần trước bằng hydroxyzin vào tối hôm trước và trước khi lên phòng mổ 1 giờ. Hydroxyzin là thuốc kháng histamine, có tác dụng an thần.
Hữu Lai