Bệnh máu khó đông Hemophilia A là bệnh di truyền lặn liên quan đến giới tính, gen bệnh nằm trên nhiễm sắc thể X, vì vậy người mẹ mang gen bệnh có thể truyền bệnh cho 50% con trai và truyền gen bệnh cho 50% con gái của họ.
Theo các chuyên gia huyết học, việc phát hiện người lành mang gen bệnh là cơ sở quan trọng để tiến hành chẩn đoán trước sinh nhằm tầm soát các thai nhi mắc bệnh. Đối tượng cần chẩn đoán trước sinh là các thai phụ đã được xác định có mang gen bệnh ở trạng thái dị hợp tử bằng kết quả phân tích gen F8, mang thai tuần thứ 15-16. Sau quá trình phân tích sàng lọc, những thai phụ có nguy cơ cao sinh con bị bệnh Hemophilia A sẽ được tiến hành lấy mẫu tế bào thai nhi để phân tích và xác định đột biến.
Chẩn đoán trước sinh trên những thai phụ có nguy cơ cao để tư vấn hôn nhân và tư vấn di truyền là biện pháp cơ bản nhất hiện nay để ngăn ngừa và giảm tỷ lệ sinh con mắc bệnh, hạn chế tỷ lệ mắc bệnh chung cho cộng đồng. Vừa qua, nhóm tác giả nghiên cứu Trần Vân Khánh cùng cộng sự Trường Đại học Y Hà Nội tiến hành nghiên cứu mô tả cắt ngang báo cáo đề tài “Chẩn đoán trước sinh bệnh máu khó đông Hemophilia A bằng kỹ thuật sinh học phân tử”. Mục tiêu nghiên cứu phát hiện đột biến gen F8 trên DNA mẫu ối của các thai phụ mang gen bệnh Hemophilia A đã phát hiện được dạng đột biến gen F8 gây bệnh. Mẫu nghiên cứu là mẫu máu của 12 thai phụ có con bệnh Hemophilia A và mẫu ối của 6/12 được xác định là người mang gen F8 đột biến thể dị hợp tử. Mẫu đối chứng có 10 người bình thường không mắc bệnh về máu. Các mẫu thu thập tại Viện Huyết học truyền máu Trung ương và Trung tâm nghiên cứu gen - protein Trường Đại học Y Hà Nội.
Tác giả cho biết nhóm nghiên cứu xây dựng phả hệ gia đình bệnh nhân Hemophilia A; xác định tình trạng mang gen của mẹ bệnh nhân và trên DNA tách từ mẫu ối vào dạng đột biến chỉ điểm đã phát hiện được trên bệnh nhân Hemophilia A.
Phân tích nghiên cứu tác giả báo cáo, 12 thai phụ tham gia nghiên cứu, phân tích gen xác định có 6 thai phụ là người lành mang gen bệnh, đang mang thai tuần 12 – 18. Qua siêu âm thai có 5 thai nhi giới tính nam, 1 thai nhi giới tính nữ. Có 6/12 thai phụ tư vấn thực hiện chẩn đoán trước sinh, tiến hành chọc ối ở tuần từ 15 – 18 của thai kỳ dưới hướng dẫn của siêu âm. DNA được tách chiết từ tế bào ối và được tiến hành kiểm tra độ tinh sạch trên máy Nano drop.
Tác giả nghiên cứu nhận xét, phả hệ gia đình bệnh nhân mã số HA12 có 1 con trai bị bệnh, trong phả hệ gia đình không có ai bị bệnh, thai phụ người mẹ bệnh nhân đã được xét nghiệm gen F8 khẳng định là người lành mang gen bệnh ở trạng thái dị hợp tử, các dì và em gái họ bệnh nhân có thể là người lành mang gen bệnh cũng đã được phân tích gen F8. Thai phụ, người mẹ đang mang thai tuần thứ 14 được tư vấn cần chẩn đoán trước sinh.
Tiến hành chọc hút dịch ối vào tuần thai thứ 15, nuôi cấy tế bào dịch ối trong vòng 7 ngày; tách DNA của tế bào ối, sử dụng phản ứng PCR để xác định giới tính của thai nhi.
Tác giả nghiên cứu phân tích kết quả nghiên cứu, có 6 thai phụ được xác định là không có đột biến gen F8 do vậy được tư vấn không cần làm chẩn đoán trước sinh. Có 3/12 thai phụ đến vào thời điểm < 12 tuần tuổi thai, 6/12 thai phụ có 12 – 16 tuần tuổi thai; 3/12 thai phụ đến lúc > 16 tuần tuổi thai. Có 11/12 thai phụ đã biết trước có đột biến chỉ điểm nên tác giả nhanh chóng xác định tình trạng mang gen của người mẹ. Từ đó có chỉ định chọc ối vào tuần thứ 15 để nuôi cấy trong thời gian khoảng 1 tuần, sau đó làm xét nghiệm gen mất một tuần nữa. Như vậy để quyết định có đình chỉ thai nghén không là lúc thai 17 – 18 tuần. Tác giả lưu ý vì tính chất quan trọng của quyết định nên công tác xét nghiệm phải được tiến hành nhanh chóng, tỉ mỉ, chính xác, trách nhiệm rất cao.
Trong nghiên cứu có 1 trường hợp sau xét nghiệm kết quả khẳng định lúc đó thai đã 20 tuần, rất may trường hợp thai nhi không mang gen đột biến. Việc người dân đến chậm do biểu biết của người dân về căn bệnh này rất hạn chế; do vậy việc xác định người mang gen bệnh càng sớm càng tốt để họ có kế hoạch sinh con hợp lý và an toàn.
Một gia đình có con trai bị bệnh Hemophilia A khi có kế hoạch sinh con tiếp theo cần phải thực hiện theo các bước sau:
Xác định đột biến gen trên bệnh nhân: Xét nghiệm xác định trạng thái đột biến và vị trí đột biến trên gen yếu tố VIII của DNA bệnh nhân, điều này hết sức quan trọng và cần thiết để làm cơ sở phát hiện tình trạng mang gen bệnh ở người mẹ và các thành viên nữ trong gia đình của bệnh nhân.
Phát hiện người lành mang gen bệnh: Dựa vào vị trí đột biến của bệnh nhân, xác định tình trạng mang gen bệnh trên người mẹ và các thành viên nữ trong gia đình, nếu người mẹ hoặc các thành viên nữ trong gia đình của bệnh nhân mang gen bệnh thì khi họ mang thai cần chọc ối để làm chẩn đoán trước sinh (chiếm 2/3), nếu họ không mang gen bệnh không cần thiết làm chẩn đoán trước sinh (chiếm 1/3).
Chẩn đoán trước sinh: Việc xác định đột biến của thai nhi (mẫu ối) dựa vào vị trí đột biến chỉ điểm trên DNA của bệnh nhân và thai phụ (người lành mang gen bệnh).
Xác định giới tính của thai nhi là bước đầu tiên cần thực hiện sau quá trình tách chiết DNA của mẫu tế bào ối thai nhi. Sử dụng cặp mồi cho phép khuếch đại đoạn gen xác định giới tính SRY nằm trên NST Y, trình tự nucleotid của cặp mồi được chọn tương tự như nghiên cứu của Hussey. Phản ứng PCR được tiến hành với mẫu DNA của thai nhi, kèm theo các chứng nam, chứng nữ và DNA của bệnh nhân Hemophilia A (là anh trai của thai nhi). Sản phẩm PCR được điện di trên gel agarose nồng độ 1,5%. Xác định giới tính của thai nhi dựa vào sự xuất hiện vạch điện di đặc hiệu có kích thước 254 bp, hoặc so sánh với mẫu đối chứng nam. Mỗi mẫu DNA thai nhi, chúng tôi lặp lại phản ứng 3 lần để tránh sự nhầm lẫn.
Các bệnh lý di truyền chiếm tỷ lệ tử vong cao khoảng 20% các trường hợp tử vong ở giai đoạn sơ sinh cũng như chiếm một tỷ lệ cao những bệnh lý gặp phải trong thời kỳ nhũ nhi và trẻ nhỏ. Bởi vậy việc phát hiện người lành mang gen để quản lý, điều trị cũng như áp dụng các phương pháp sàng lọc, chẩn đoán trước sinh là điều vô cùng cần thiết, nhằm cải thiện chất lượng cuộc sống cho những người phụ nữ mang gen bệnh và quan trọng nhất là làm giảm số trẻ sinh ra bị bệnh Hemophilia A do di truyền.
Phúc Nguyên