Từ năm 2014, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Văn Khôi cùng cộng sự Bệnh viện Chợ Rẫy TP Hồ Chí Minh tiến hành nghiên cứu 60 bệnh nhân tắc động mạch chậu đùi mạn tính được điều trị tại khoa mạch máu của Bệnh viện.
Tắc động mạch chậu đùi mạn tính là một phần trong bệnh cảnh chung của xơ vữa động mạch gây ra tình trạng tắc mạch chi dưới mãn tính. Tình trạng thiếu máu nuôi chi có thể xảy ra tại một phần hay toàn bộ hai chân.
Xơ vữa động mạch là lý do hàng đầu gây ra tình trạng hẹp lòng mạch với hậu quả nhiễm trùng hoại tử và cắt cụt chân, gây tàn phế cho người bệnh. Tình trạng hẹp lòng mạch thường xảy ra ở động mạch chậu 39 – 45%; động mạch đùi 36 -42%; đây là những động mạch cấp máu cho chi dưới. Thiểu dưỡng chi gây ảnh hưởng đến vận động và rối loạn sinh hoạt. Trong điều trị, phương pháp phẫu thuật cầu nối là phương pháp điều trị lâu dài.
Tiêu chuẩn chọn đối tượng nghiên cứu, BS Khôi cho biết bệnh nhân có biểu hiện bệnh tắc động mạch chậu đùi mạn tính; đau cách hồi, loét hoại tử chi mạn tính, mất mạch, chỉ số ABI < 0,9; phân loại giai đoạn thiếu máu theo Leriche – Fontaine. Phẫu thuật dựa vào đặc điểm hình thái tổn thương theo phân loại TASC 2007 (Trans Atlantic Inter Society) và khuyến cáo 2010 của Hội Tim mạch Việt Nam.
Tác giả nghiên cứu báo cáo phân tích, đa số đối tượng nghiên cứu vào viện là nam giới lớn tuổi, triệu chứng chính là đau kèm loét chi (mức độ 3,4 theo Fontaine); có tiền căn hút thuốc lá. Thuốc lá là một trong những nguy cơ chính của xơ vữa động mạch.
Về đặc điểm hình thái tổn thương mạch máu, hay gặp ở đối tượng nghiên cứu là hẹp và tắc lòng mạch kéo dài kèm với loét chân hay thiểu dưỡng chi. Có mối liên quan giữa vị trí hẹp hoặc tắc lòng mạch gia tăng ở các động mạch có đường kính lớn chủ bụng, chậu so với đùi khoeo với chỉ số ABI kèm với mức độ tuần hoàn bàng hệ; đối với các động mạch có đường kính lớn khi hẹp hoặc tắc, ABI thay đổi sớm hơn so với mức tuần hoàn bàng hệ tái lặp với độ nhạy đặc hiệu 97%. Đối với những trường hợp hẹp tắc ở các động mạch đường kính nhỏ như đùi khoeo, sự thay đổi chỉ số ABI không phản ánh được thực trạng hẹp tắc; điều này ở nhiều bệnh nhân trẻ tuổi, tiền sử gia đình không có người mắc bệnh tắc động mạch chậu đùi mạn tính.
BS Khôi báo cáo, kết quả trong nghiên cứu ghi nhận tổn thương mạch do xơ vữa là hẹp tắc các động mạch lớn như động mạch chậu có 32 ca (53%); động mạch đùi chiếm 23%; đa số người bệnh có tuần hoàn bàng hệ nghèo nàn gây thiếu máu nặng chi với chỉ số ABI trung bình trước mổ thấp. Các tổn thương thường gặp ở vị trí ngã ba như chủ chậu, chậu đùi chung. Ngoài ra các tổn thương ở động mạch đùi thường xảy ra ở 1 chân, vị trí tắc hẹp là mảng xơ vữa kéo dài xuất hiện ở động mạch đùi chung kèm tuần hoàn bàng hệ.
Xác định tổn thương bằng cận lâm sàng, BS Khôi cho biết siêu âm mạch chi vẫn là một phương pháp đánh giá hiệu quả và an toàn trong xác định hẹp tắc lòng mạch. Ngoài ưu điểm không xâm lấn, siêu âm giúp đo được vận tốc dòng chảy, sự tái tưới máu sau mổ, vị trí hẹp tắc và đường kính mạch máu. Hạn chế của siêu âm là không khảo sát được tuần hoàn bàng hệ, tốc độ dòng chảy khi thay đổi huyết áp; khi khảo sát vận tốc dòng chảy ở những đoạn xơ vữa, giá trị không chính xác. Chụp CTA có nhiều ưu điểm hơn so siêu âm. Chụp CTA xác định vị trí, mức độ hẹp lòng của động mạch, đánh giá vị trí mạch máu bình thường, chiều dài đoạn hẹp, sự vôi hóa và tuần hoàn bàng hệ. So sánh với tiêu chuẩn vàng DSA, giá trị dự báo mức độ chính xác của CTA lên 95 – 97%. Ngoài ra CTA giúp xác định vị trí phẫu thuật, phương pháp can thiệp. Bất lợi của phương pháp CTA, DSA là những can thiệp xâm lấn, nguy cơ bệnh nhân dị ứng thuốc và ảnh hưởng thận xảy ra từ 0,05 – 0,4%. BS Khôi nhận xét, xét nghiệm CTA có thể thay thế DSA trong chẩn đoán bệnh tắc động mạch chậu đùi do xơ vữa, do không phải bệnh viện nào cũng được trang bị máy chụp DSA.
BS Khôi cho biết, mổ làm cầu nối là phương pháp điều trị chính, đặc biệt tắc tại vị trí động mạch chậu đùi gây biến chứng thiếu máu nặng, loét, nhiễm trùng ở chi dưới. Đối với triệu chứng đau cách hồi chỉ được xem là một dấu hiệu tương đối cho chỉ định mổ sau khi điều trị nội không thành công hoặc can thiệp nội mạch thất bại. Bệnh nhân đến bệnh viện thường đã giai đoạn nặng, do dấu hiệu đau cách hồi khi mới bị hẹp lòng mạch ít chú ý, chủ quan. Ở những vị trí hẹp tắc ngay ngã ba chủ-chậu, mổ cầu nối chủ chậu 2 bên rất hiệu quả để cấp máu cho 2 chân. Nếu mổ đúng chỉ định, hiệu quả sau 1 năm đạt 98%, nâng cao được chất lượng sống của người bệnh.
Hữu Cao