Nôn trớ trào ngược là một hiện tượng sinh lý, được định nghĩa là khi thức ăn đã vào đến dạ dày lại trào ngược lên thực quản và ra ngoài một cách vô thức. Đây là hiện tượng phổ biến ở trẻ em và có tỷ lệ nghịch với tuổi.
Theo các chuyên gia dinh dưỡng, nếu nôn trớ trào ngược vẫn kéo dài, nó có thể tiến triển thành nôn trớ trào ngược bệnh lý và trở thành bệnh trào ngược. Một số trường hợp nôn trớ trào ngược bệnh lý nhưng thực quản không bị ăn mòn được xác định khi có sự trào ngược dịch dạ dày nhưng không có các mảnh vỡ chất nhầy thực quản qua nội soi.
Bệnh trào ngược là biến chứng của nôn trớ trào ngược với sự có mặt của các mảnh vỡ chất nhầy thực quản hoặc các biến chứng khác như thiếu máu, chậm lớn và nôn ra máu.
Ở những nơi có nguồn lực, kỹ thuật hạn chế việc sử dụng bộ câu hỏi của Orenstein là một công cụ tốt giúp đánh giá đặc điểm nôn trớ trào ngược của trẻ. Bộ câu hỏi Orenstein cho trẻ nhỏ dưới 12 tháng có giá trị tiên đoán dương tính trong chẩn đoán nôn trớ trào ngược bệnh lý và biện minh cho phương pháp điều trị.
Từ tháng 6-10/2015, nhóm tác giả nghiên cứu Ngô Thị Thu Huyền cùng cộng sự Viện Dinh dưỡng thực hiện báo cáo nghiên cứu “Hội chứng nôn trớ trào ngược ở trẻ nhỏ dưới 12 tháng tuổi”; đối tượng nghiên cứu không bị mắc các bệnh bẩm sinh, không có vấn đề chậm phát triển; nghiên cứu tiến hành tại Nam Định, Hải Dương và Vĩnh Phúc; mỗi tỉnh chọn 3 huyện, mỗi huyện chọn 3 xã; thiết kế nghiên cứu cắt ngang mô tả.
Tất cả bà mẹ được phỏng vấn theo bộ câu hỏi được thiết kế, tình hình nôn trớ của trẻ ngày hôm qua, tần suất nôn trớ, lượng sữa nôn trớ/lần. Trẻ được xem là mắc hội chứng nôn trớ trào ngược khi có tổng điểm của các dấu hiệu trào ngược > 7 điểm (độ nhạy 74%; độ đặc hiệu 100%). Cách cho điểm: không nôn trớ (0 điểm); 1-2 lần (1 điểm); 3-5 lần (2 điểm); trên 5 lần (3 điểm). Đối với lượng chất nôn trớ, 1 thừa café – 1 thìa canh (1 điểm); 1 thìa canh – 30ml (2 điểm); hơn 30 ml (3 điểm). Đánh giá tình hình biếng ăn, quấy khóc và các triệu chứng khác kèm theo.
Tác giả Thu Huyền phân tích, nôn trớ thường xuất hiện ở trẻ khỏe mạnh ngay khi chào đời, hết khi trẻ 12-14 tháng tuổi. Nhiều trẻ bị nôn trớ được xử lý không đúng cách khi dùng thuốc trong những trường hợp nặng. Nôn trớ thường gặp ở trẻ nhỏ dưới 6 tháng hoặc nhỏ hơn nữa. Có những vùng tỷ lệ nôn trớ của trẻ 80% trong tháng đầu, có những nơi nôn trớ đến 3-4 tháng là hết. Có nơi nôn trớ vượt quá 40%, kéo dài 6 – 7 tháng. Hầu hết báo cáo nôn trớ giảm khi trẻ được 6 – 8 tháng, kết thúc trong năm đầu do đặc điểm của dạ dày chưa hoàn chỉnh, đặc biệt là cơ thắt giữa dạ dày và thực quản.
Có nghiên cứu báo cáo, trẻ nôn trớ ít nhất 1 lần trong ngày cao nhất ở thời điểm trẻ 4 tháng từ 67%, giảm còn 21% khi trẻ 6 – 7 tháng tuổi. Một kết quả nghiên cứu ở Úc cho thấy nôn trớ đỉnh điểm khi trẻ được 3 – 4 tháng; đến 6 – 7 tháng giảm xuống 15%, đến 8 – 9 tháng giảm còn 10%.
Trong nghiên cứu của tác giả, tỷ lệ trẻ nôn trớ hàng ngày ở nhóm trẻ < 6 tháng chiếm 39,4%, cao hơn so với nhóm trẻ ≥ 6 tháng (17,8%). Một trong những lý do giảm tỷ lệ nôn trớ trào ngược ở trẻ trên 6 tháng do trẻ đã bắt đầu ăn thức ăn đặc (solid food).
Nếu nôn trớ trào ngược sinh lý, tần suất nôn của trẻ ít hơn và không có những biểu hiện khác kèm theo như quấy khóc, viêm đường hô hấp, khó thở. Việc xác định nôn trớ trào ngược bệnh lý dựa vào đo pH hoặc sinh thiết thực quản. Bộ câu hỏi IGERQ (Infant Gastroesphageal dựa vào tổng số điểm trào ngược do Orenstein và Reflux Questionnaire) cộng sự thiết kế giúp tiên lượng những đối tượng mắc hội chứng nôn trớ trào ngược.
Bộ câu hỏi có 11 mục liên quan đến tần suất nôn trớ, lượng thức ăn nôn trớ trong ngày, các dấu hiệu ưỡn lưng, nấc, tím tái, khó thở, chậm lên cân…kèm theo. Mỗi mục được đánh giá, cho điểm mức độ khác nhau. Điểm tối đa cho 11 mục là 25 điểm. Ngưỡng sàng lọc chẩn đoán trẻ mắc hội chứng trào ngược khi trẻ có tổng điểm của các dấu hiệu trào ngược > 7 điểm với độ nhạy 74%, độ đặc hiệu 100%. Trẻ có tổng điểm nôn trớ trào ngược > 7 điểm là trẻ có hội chứng trào ngược. Kết quả trong nghiên cứu, 460 trẻ có biểu hiện nôn trớ hàng ngày, có 22,2% trẻ có tổng điểm trào ngược > 7 điểm; tỷ lệ 6,3% trẻ có hội chứng nôn trớ trào ngược.
Trần Mai