Tâm thần phân liệt là một bệnh khá phổ biến. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tỉ lệ mắc tâm thần phân liệt là 1% dân số. Việt Nam tỉ lệ khoảng 0,3 – 1% dân số.
Theo các chuyên gia tâm thần, bệnh cảnh bệnh nhân tâm thần phân liệt rất đa dạng. Tỉ lệ trầm cảm trong giai đoạn cấp chiếm khoảng 25% bệnh nhân. Các triệu chứng âm tính của bệnh có thể lồng ghép vào trong bệnh cảnh nên các triệu chứng trầm cảm khó nhận biết. Trầm cảm có thể là biểu hiện của bệnh tâm thần phân liệt, song cũng có thể là do tác dụng phụ của các thuốc an thần kinh hoặc trạng thái cảm xúc âm tính trước sự kỳ thị của cộng đồng. Tỉ lệ bệnh nhân tự sát có liên quan đến trầm cảm chiếm khoảng 10% trong số những bệnh nhân tâm thần phân liệt.
Từ tháng 2 – 9/2016, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Văn Dũng cùng cộng sự Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai tiến hành nghiên cứu mô tả cắt ngang báo cáo đề tài “Một số đặc điểm lâm sàng trầm cảm ở bệnh nhân tâm thần phân liệt”. Đối tượng nghiên cứu gồm 36 bệnh nhân được chẩn đoán xác định bệnh tâm thần phân liệt, có biểu hiện trầm cảm trong giai đoạn cấp tại Viện Sức khỏe Tâm thần. Không chọn nghiên cứu bệnh nhân có bệnh não rõ rệt, bệnh cơ thể nặng, trạng thái nhiễm độc ma túy, các rối loạn phân liệt cảm xúc. Nghiên cứu có sử dụng thang đánh giá trầm cảm Addington, Beck …
Tác giả nghiên cứu báo cáo, nhóm bệnh nhân hay gặp tuổi 15 – 25 tuổi (44,4%); tuổi trung bình là 28,2 tuổi; có 47,2% bệnh nhân vào viện lần đầu. Trầm cảm xuất hiện nhiều nhất là tâm thần phân liệt thể Paranoid (83,3%).
BS Dũng phân tích, rối loạn giấc ngủ, giảm hiệu suất lao động, lo lắng, bồn chồn, rối loạn bản năng ăn uống là những tiền triệu thường gặp trong số bệnh nhân nghiên cứu chiếm tỉ lệ 72 – 92%. Theo các chuyên gia tâm thần, trước cơn bùng nổ loạn thần, bệnh nhân thường có những giai đoạn tiền triệu ngắn. Khi đó người bệnh lo âu vô cớ, mất ngủ, khó tập trung. Gia đình người thân người bệnh hay đề cập những tiền triệu là ăn uống kém, khó tập trung, rối loạn giấc ngủ, buồn chán và không muốn giao tiếp.
Theo tác giả Nguyễn Viết Thiêm, dấu chứng giảm hiệu suất lao động, lo lắng, bồn chồn, rối loạn giấc ngủ, rối loạn ăn uống là dấu hiệu khởi phát thường gặp ở bệnh nhân tâm thần phân liệt. Về phân loại, có tác giả cho rằng có 32,7% khởi phát tâm thần phân liệt kiểu suy nhược; 32,7% khởi phát kiểu lo âu, 21,8% khởi phát kiểu thay đổi đặc tính cá nhân; 12,8% khởi phát kiểu trầm cảm.
Tác giả nghiên cứu lưu ý rằng, cần phân biệt các tiền triệu này là triệu chứng âm tính của bệnh tâm thần phân liệt hay là các dấu hiệu trầm cảm. Các triệu chứng này thuyên giảm tốt khi được điều trị bằng các thuốc chống loạn thần và chống trầm cảm, trong khi các triệu chứng âm tính của tâm thần phân liệt thường có khuynh hướng tiến triển âm ỉ và kéo dài.
Về mối quan hệ của các triệu chứng trầm cảm với tái phát và tái nhập viện, các chuyên gia đưa ra 10 triệu chứng thường được báo cáo, sự hiện diện của trầm cảm là căng thẳng và lo lắng; rối loạn giấc ngủ, khí sắc trầm, ăn kém, ít thích thú với mọi việc, khó tập trung chú ý và bồn chồn. Tác giả nghiên cứu cho rằng, những triệu chứng về cảm xúc có thể là biểu hiện một phản ứng tâm lý đối với cơn bệnh sắp đến, có thể phản ánh một quá trình sinh học nằm bên dưới. Tác giả lưu ý, những triệu chứng trầm cảm được xem là tín hiệu báo trước sự xuất hiện hay tái phát bệnh. Trầm cảm xuất hiện trong 2/3 bệnh nhân tâm thần phân liệt từ lúc bắt đầu bị bệnh và đã bị che khuất bởi những triệu chứng tâm thần phân liệt; khi loạn thần lắng xuống các triệu chứng trầm cảm nổi lên.
Các nghiên cứu chỉ ra trầm cảm đi kèm với giai đoạn loạn thần cấp trong 70% trường hợp và thuyên giảm đi cùng triệu chứng loạn thần, trong đó có 36% bệnh nhân sau này hình thành nên trầm cảm sau loạn thần.
Trong giai đoạn toàn phát, kết quả nghiên cứu ghi nhận có 38,9% biểu hiện buồn rầu; 47,2% mệt mỏi giảm hoạt động. Nổi bật là nhận thức trầm cảm với sự giảm sút tính tự trọng và lòng tự tin (52,8%); chán nản bi quan về tương lai (44,4%); có 33% bệnh nhân có ý tưởng tự buộc tội.
Tác giả nhận xét, những bệnh nhân tâm thần phân liệt có trầm cảm có thể có nét tương đồng với những bệnh nhân rối loạn cảm xúc, đó là nhận thức thất vọng có liên quan đến tự sát.
Trong nghiên cứu có 4/36 bệnh nhân có ý định tự sát. Biểu hiện khác của trầm cảm như cảm giác vô giá trị có liên quan đến hành vi tự sát sau này.
Đối tượng nghiên cứu cho thấy bệnh nhân tâm thần phân liệt có trầm cảm biểu hiện trạng thái ít hoạt động và suy nghĩ chậm chạp; suy nhược. Theo ICD -10, hoang tưởng bị chi phối, hoang tưởng kỳ quái, hoang tưởng bị xâm nhập là những hoang tưởng có giá trị chẩn đoán trong bệnh tâm thần phân liệt. Trong nghiên cứu nổi bật là hoang tưởng bị truy hại và bị theo dõi.
Tác giả nghiên cứu lưu ý, bác sĩ cần chú ý nhận biết các triệu chứng trầm cảm của bệnh nhân tâm thần phân liệt ngay trong giai đoạn loạn thần cấp vì có thể đây là lý do dẫn đến tự sát tại thời điểm này. Các nghiên cứu đã chỉ ra, những bệnh nhân tâm thần phân liệt thực hiện hành vi tự sát có tiền sử trầm cảm trong quá khứ và thường có trầm cảm trong giai đoạn loạn thần. Có tỉ lệ 90% trường hợp tự sát xảy ra trong vòng 2 năm đầu tâm thần phân liệt. Đây có thể là hiệu quả của sự suy giảm chức năng, bất lực về xã hội và mất hy vọng hồi phục.
Hoa Phượng