Tháng 7/2018, Sở Y tế tỉnh Khánh Hòa phối hợp Bệnh viện Lão khoa Trung ương tổ chức khóa tập huấn các bệnh lão khoa và hội chứng thường gặp cho cán bộ y tế toàn tỉnh. ThS BS Trần Việt Long – chuyên khoa Tiết niệu Bệnh viện Lão khoa Trung ương báo cáo chuyên đề “Tiểu đêm người cao tuổi, chẩn đoán và điều trị”.
Tiểu đêm được định nghĩa là than phiền khi một người phải thức dậy vào ban đêm một hoặc nhiều lần để đi tiểu. Theo ThS Long, tỉ lệ mắc chứng tiểu đêm ở nam, nữ bằng nhau là 54%; tiểu đêm chiếm 70% căn nguyên gây rối loạn giấc ngủ; làm tăng nguy cơ đột quỵ lên 1,5 lần ở người cao tuổi. Hậu quả tiểu đêm gây rối loạn giấc ngủ dẫn đến mất ngủ mạn tính; căn nguyên của tiểu đêm gồm tại thận; tại bàng quang và đường tiểu dưới và căn nguyên làm rối loạn tâm lý, giấc ngủ. Nguyên nhân gây ra tiểu đêm, chứng đa niệu về đêm chiếm 70%, do bệnh lý tuyến tiền liệt như phì đại lành tính, ung thư hoặc viêm tuyến tiền liệt; bệnh lý cổ bàng quang như xơ chít hẹp cổ bàng quang; bệnh lý hẹp niệu đạo như phymosis, polyp, u niệu đạo. Các căn nguyên khác như do tăng hoạt cơ chóp; giảm dung tích bàng quang; bệnh lý tim mạn mất bù; tăng áp suất thẩm thấu máu, thiếu hụt oestrogen; thói quen sử dụng nước; do rối loạn giấc ngủ, rối loạn tâm lý.
ThS Long phân tích cơ chế bệnh sinh đa niệu đêm là do giảm hiệu lực của ADH mắc phải vào ban đêm, dẫn tới giảm tái hấp thu nước ở ống thận; gây giảm cô đặc nước tiểu, làm bài tiết nước tiểu nhiều hơn người bình thường vào ban đêm, bàng quang chóng bị đổ đầy làm người bệnh phải thức giấc đi tiểu. Một khó khăn là không định lượng được hormon ADH máu, nên khó chẩn đoán xác định được căn nguyên đa niệu đêm; chỉ dựa vào tỷ số gián tiếp lượng nước tiểu ban đêm/ tổng lượng nước tiểu 24 giờ. Đo gián tiếp bằng nhật ký tiểu đêm của người bệnh; nếu trên 1/3 là nguyên nhân đa niệu đêm. Các thông tin cần khai thác qua nhật ký tiểu đêm gồm số lần đi tiểu ban đêm; lượng nước tiểu ban đêm/thể tích nước tiểu 24 giờ bằng hướng dẫn bệnh nhân đo lường; thời điểm đi ngủ; thời điểm lần đầu tiên dậy đi tiểu; việc làm nhật ký có những yếu tố gây nhiễu gồm stress; kích thích do môi trường; các đồ ăn thức uống; thuốc lợi tiểu; thói quen sử dụng nước buổi tối; thuốc dùng buổi tối có liên quan.
ThS Long lưu ý, bác sĩ cần khai thác thông tin bệnh sử; thang điểm IPSS; các rối loạn tiểu tiện như tiểu buốt, tiểu máu, tiểu đục, tiểu không tự chủ; tiểu nhiều lần; sự khác nhau tần suất giữa ngày, đêm; các chứng bệnh khác rối loạn giấc ngủ; chứng ngáy; ngừng thở ban đêm; suy tim; bệnh đái tháo đường; đái tháo nhạt; các bệnh lý liên quan bàng quang, tiền liệt tuyến, niệu đạo, niệu quản đoạn thành bàng quang; các tổn thương thần kinh do tai biến mạch não, tủy sống, đuôi ngựa…; các bệnh táo bón, tổn thương trực tràng, hậu môn. Xét nghiệm cận lâm sàng cần làm là sinh hóa máu, tổng phân tích nước tiểu; siêu âm, X-quang hệ tiết niệu không chuẩn bị, PSA.
Để chẩn đoán đa niệu đêm là thể tích nước tiểu ban đêm ≥ 33% V 24 giờ. Bác sĩ dựa vào tần suất thức dậy tiểu đêm; thời điểm đi tiểu đêm lần đầu; có hay không khó ngủ lại gây mất ngủ mạn tính; tình trạng sức khỏe hiện tại do mất ngủ mạn tính gây ra; những nguyên nhân có thể xảy ra do tiểu đêm gây ra nếu không điều trị.
Mục tiêu điều trị đa niệu đêm là (1) hạn chế số lần đi tiểu đêm trong giới hạn an toàn; (2) đẩy thời điểm đi tiểu đêm lần đầu vào nửa sau giấc ngủ; (3) điều trị các rối loạn giấc ngủ kèm theo và các hệ lụy nếu có.
Người bệnh cần tuân thủ điều trị, thực hiện sử dụng thuốc đúng cộng với thực hiện chế độ ăn uống, thói quen sống. Người bệnh cần có nhật ký tiểu đêm, bằng hướng dẫn đơn giản hóa cách thực hiện; người bệnh sẽ gặp những khó khăn về tuân thủ chế độ ăn; thực hiện nhật ký tiểu đêm. Bác sĩ sẽ giúp người bệnh dò liều thuốc điều trị (Minirin); tác dụng phụ của thuốc là giữ nước, hạ Natri; do vậy có thể dặn bệnh nhân ăn mặn buổi tối; thuốc chỉ định cho bệnh nhân trên 65 tuổi. Trong trường hợp bệnh nhân có bệnh ở tuyến tiền liệt, theo ThS Long cần điều trị bệnh tuyến tiền liệt trước.
Đối với phân biệt căn nguyên tiểu đêm do đa niệu đêm và đái tháo nhạt trên lâm sàng, theo ThS Long cần dựa vào yếu tố như cả 2 cùng có là tiểu đêm nhiều lần; lượng nước tiểu nhiều mỗi lần đi; sự khác nhau là tần suất đi tiểu ban ngày ở đa niệu đêm là bình thường, còn đối với đái tháo nhạt có tần suất đi tiểu ban ngày nhiều lần; đối với thay đổi tỷ trọng nước tiểu; đa niệu đêm không có hoặc chỉ có nhẹ; đối với đái tháo nhạt dấu chứng này nặng; ở đa niệu đêm không có tình trạng mất nước; đối với đái tháo nhạt có tình trạng mất nước xảy ra.
Nguyên Khải