Phẫu thuật tuyến giáp thường được thực hiện dưới gây mê toàn thể và tỷ lệ buồn nôn và nôn sau gây mê phẫu thuật tuyến giáp dao động 63-84%. Buồn nôn và nôn sau phẫu thuật không chỉ gây khó chịu cho bệnh nhân mà còn gây căng vết mổ, chảy máu, nhiễm trùng, rối loạn nước điện giải.
Năm 2012, tác giả Nguyễn Ngọc Thạch – Bệnh viện Quân Y 103 tiến hành nghiên cứu đề tài “Tác dụng dự phòng buồn nôn và nôn của dexamethason sau phẫu thuật tuyến giáp”.
Các chỉ tiêu trong nghiên cứu bao gồm tuổi, giới, cân nặng, chiều cao, phân loại bướu, thời gian phẫu thuật. Mức độ vô cảm trong phẫu thuật theo phân độ của Martin có 3 mức: mức tốt là bệnh nhân hoàn toàn không có cảm giác đau trong phẫu thuật; mức trung bình là bệnh nhân vẫn còn cảm giác đau ở một số thì phẫu thuật, phải bổ sung tiêm tĩnh mạch fentanyl 50 – 100 mcg; mức kém là bệnh nhân rất đau không thể tiến hành phẫu thuật được, phải chuyển sang phương pháp gây mê. Liều lượng fentanyl đã dùng trong phẫu thuật, ketogestic sử dụng sau phẫu thuật, điểm đau VAS 24 giờ sau phẫu thuật. Thời gian giảm đau tính từ khi bệnh nhân mất cảm giác đau có thể tiến hành phẫu thuật được cho đến khi bệnh nhân đau ở vị trí phẫu thuật, yêu cầu tiêm thuốc giảm đau (VAS > 4).
Về đặc điểm buồn nôn và nôn 24 giờ sau phẫu thuật, phân bố bệnh nhân theo số lượng yếu tố nguy cơ buồn nôn và nôn sau phẫu thuật theo Apfel bao gồm: nữ, không hút thuốc, say tàu xe hoặc tiền sử buồn nôn và nôn sau phẫu thuật (BNNSPT) , sử dụng thuốc giảm đau nhóm opiod sau phẫu thuật.
Mức độ buồn nôn từ 0-3 giờ, 4-12 giờ, 13-24 giờ sau phẫu thuật dựa vào thang điểm của Klockgether-Radke: mức độ 0 là không nôn và không buồn nôn; mức độ 1 là buồn nôn nhẹ (cảm giác lợm giọng); mức độ 2 là buồn nôn nặng (cảm giác muốn nôn nhưng không nôn được); mức độ 3 là nôn khan hoặc nôn thực sự dưới 2 lần/giai đoạn; mức độ 4 là nôn thực sự ≥ 2 lần/giai đoạn.
Có 47 bệnh nhân gồm 8 nam, 39 nữ đủ tiêu chuẩn tham gia nghiên cứu, trong đó basedow có 6 bệnh nhân, bướu thường 41 bệnh nhân, bướu thể nhân 4 bệnh nhân, bướu lan tỏa 6 bệnh nhân, bướu hỗn hợp 37 bệnh nhân, bướu độ II 4 bệnh nhân và bướu độ III 43 bệnh nhân.
Về tác dụng của dexamethason tiêm tĩnh mạch để dự phòng buồn nôn và nôn sau phẫu thuật tuyến giáp theo phân tích của tác giả nghiên cứu, có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến buồn nôn và nôn sau phẫu thuật tuyến giáp bao gồm yếu tố bệnh nhân, yếu tố phẫu thuật, phương pháp vô cảm và chăm sóc sau phẫu thuật. Về yếu tố bệnh nhân, trong nghiên cứu cho thấy phẫu thuật tuyến giáp thường được thực hiện ở bệnh nhân nữ, không hút thuốc cho nên theo phân độ của Apfel có nguy cơ cao buồn nôn và nôn sau phẫu thuật. Có 39 bệnh nhân nữ (chiếm tỷ lệ 83%), tỷ lệ bệnh nhân có 3 yếu tố nguy cơ theo phân độ của Apfel chiếm tỷ lệ cao nhất là 59,6%.
Về yếu tố phẫu thuật, bệnh nhân sau phẫu thuật tuyến giáp thường có viêm và phù nề đáng kể vùng cổ là những yếu tố kích thích thần kinh phó giao cảm thông qua dây thần kinh X, dây thần kinh thanh quản quặt ngược, dây thần kinh thiệt hầu tới trung tâm nôn gây đáp ứng nôn. Dexamethason là một thuốc chống nôn hiệu quả với tác dụng phụ tối thiểu sau khi sử dụng một liều duy nhất. Cơ chế chính xác của dexamethason trên tác động chống nôn vẫn chưa được biết rõ tuy nhiên có lẽ liên quan với việc ức chế tổng hợp prostaglandin. Ngoài ra dexamethason có đặc tính chống viêm mạnh, giảm viêm vết mổ, do đó giảm các xung thần kinh phó giao cảm hướng tâm về trung tâm nôn.
Về chăm sóc sau phẫu thuật, đau sau phẫu thuật, sử dụng giảm đau nhóm opioid sau phẫu thuật cũng gây tăng tỷ lệ BNNSPT. Trong nghiên cứu này chỉ sử dụng ketogesic, thuốc giảm đau non-steroid để giảm đau sau phẫu thuật cho tất cả các bệnh nhân khi điểm đau VAS > 4 chứ không sử dụng thuốc giảm đau nhóm opioid. Do đó sau mổ bệnh nhân đau ít với điểm đau VAS = 2 chiếm tỷ lệ cao nhất 78,7%. Hơn nữa do BS Nguyễn Ngọc Thạch sử dụng gây tê đám rối thần kinh cổ với bupivacain là thuốc tê có tác dụng giảm đau kéo dài hơn lidocain vì thế thời gian giảm đau là 157,8 ± 12,9 phút kéo dài hơn thời gian phẫu thuật 53,1 ± 12 phút, vì thế không những bảo đảm vô cảm trong phẫu thuật (mức độ vô cảm tốt là 72,3%) mà còn góp phần giảm đau sau phẫu thuật.
BS Nguyễn Ngọc Thạch có kết luận (1) Tỷ lệ bệnh nhân buồn nôn và nôn 24 giờ đầu sau phẫu thuật là 21,3%. Nôn ở mức độ 3 và 4 giảm dần theo thời gian, (2) Các tác dụng không mong muốn khác sau phẫu thuật bao gồm tỷ lệ đau đầu 14,8%; chóng mặt 10,6%.
Theo tác giả nghiên cứu, việc sử dụng dexamethason có tác dụng dự phòng buồn nôn và nôn sau phẫu thuật tuyến giáp dưới gây mê nội khí quản. Tuy nhiên gây tê đám rối thần kinh cổ cũng là một phương pháp vô cảm hiệu quả cho phẫu thuật tuyến giáp do ngoài bảo đảm giảm đau còn tránh việc đặt ống nội khó quản cho bệnh nhân cũng như giúp cho phẫu thuật viên hạn chế gây tổn thương dây thần kinh quặt ngược trong phẫu thuật. Hiện nay tại Việt Nam chưa có nghiên cứu đánh giá tác dụng của dexamethason trong dự phòng buồn nôn và nôn sau phẫu thuật tuyến giáp dưới gây tê đám rối thần kinh cổ./.
Ngô Thanh