Trong năm 2015, tác giả Nguyễn Văn Khôi – Bệnh viện Chợ Rẫy Tp. Hồ Chí Minh báo cáo đề tài “Điều trị ngoại khoa 7 trường hợp tổn thương mạch máu vùng bẹn do chích thuốc nghiện”.
Bảy bệnh nhân nhập viện đều có tiền sử nghiện thuốc và chích thuốc nghiện, các bệnh nhân đã dùng các loại thuốc chích như Séduxen, Morphine, Dolargan, Prométhazine, Phénobarbital, thường là nhựa á phiện. Khi bắt đầu, các bệnh nhân chích vào tĩnh mạch nông ở tay hoặc ở chân, và khi các tĩnh mạch nông này bị viêm tắc, lúc đó sẽ chích vào các mạch máu vùng sâu nhất là ở vùng bẹn. Trong điều kiện ống tiêm và kim bẩn, chích lẫn cho nhau, ăn uống thiếu thốn, bệnh đi kèm... dẫn đến khối máu tụ nhiễm trùng vùng bẹn đùi.
Tất cả đối tượng nghiên cứu đều là nam giới, tuổi từ 32 đến 43, tiền sử nghiện thuốc từ 5-21 năm. Có 05 trường hợp tổn thương vùng bẹn bên phải, 02 trường hợp tổn thương vùng bẹn bên trái. Triệu chứng vào viện các đối tượng nghiên cứu có 03 trường hợp sốt 38-39 độ C, tất cả tắc các tĩnh mạch nông, sờ thấy cộm theo đường đi của tĩnh mạch, còn các dấu kim chích cũ: 07. Thể tạng gầy, da niêm nhạt: 07. Bệnh đi kèm Lao phổi: 01; Sốt rét: 01.
Triệu chứng thực thể có khối u vùng bẹn rất to, đau, sờ đập theo mạch. Đoạn chi phía dưới không duỗi thẳng ra được, nề, mạch khoeo và mu chân khó bắt được. Sưng tấy tại chỗ nặng, da hoại tử đen hôi thối.
Xét nghiệm hồng cầu, bạch cầu (7.600 – 11.000), HIV âm tính. Theo BS. Nguyễn Văn Khôi, nguyên tắc điều trị là cầm máu, lấy bỏ các tổ chức hoại tử, để hở da. Về kỹ thuật thực hiện, rạch da phía trên khối máu tụ theo đường đi của động mạch đùi chung, hoặc hướng lên trên theo đường đi của động mạch chậu ngoại, bóc tách tìm động mạch đặt lacet sẵn để phòng ngừa chảy máu, tránh lây lan dịch máu vào ổ bụng khi bóc tách tìm động mạch chậu ngoài. Rạch da ngay trên nền khối máu tụ nhiễm trùng, lấy hết tổ chức hoại tử, phá hết các ngách chứa dịch máu mủ bằng ngón tay. Khi chảy máu từ dưới lên, kẹp cầm máu, thường là động mạch đùi nông hoặc đùi sâu. Rửa sạch bằng nước muối nóng 0,9% có pha loãng bétadine hoặc oxygénée. Lấy sạch vỏ bao túi phình. Kiểm tra, đánh giá mạch máu bị tổn thương là động mạch hay tĩnh mạch, tĩnh mạch - cột 2 đầu; động mạch - khâu cột động mạch ở hai đầu, thường thì đầu của động mạch phải được bóc tách và đưa ra xa vỏ bao của túi phình. Đầu dưới phải đánh giá có máu trào ngược lên hay không để tiên lượng cho phần chi phía dưới, thường thì máu chảy rất tốt từ đầu dưới lên. Sau khi lấy bỏ tổ chức hoại tử thì xung quanh sẽ là khoang trống, cần phải khâu che các đầu của mạch máu, dẫn lưu bằng gạc lớn có tẩm bétadine hoặc oxygénée, để hở da. Lấy mủ cấy vi trùng và làm kháng sinh đồ.
BS. Nguyễn Văn Khôi phân tích bảy bệnh nhân nhập viện với bệnh cảnh của khối máu tụ nhiễm trùng. Vì các tĩnh mạch nông bị tắt, nên phải chích vào vùng sâu nhất là ở bẹn, sau một hoặc nhiều lần chích làm mạch máu bị tổn thương, do đó máu chảy ra và ngấm vào phần mềm xung quanh. Người nghiện dùng kim và ống tiêm nhiều lần bẩn, sống thiếu vệ sinh, ăn uống kém, có bệnh đi kèm và dùng kim chích lẫn cho nhau. Những yếu tố này dẫn đến nhiễm trùng và hoại tử.
Hỏi lại bệnh sử các bệnh nhân đều khai rằng ở vùng bẹn khi sờ vào chỗ nào mạch đập thì đâm kim ngay vào đó và bơm thuốc. Trên 07 bệnh nhân, qua lúc mổ thấy tổn thương động mạch là 6 trường hợp, tổn thương vừa động mạch vừa tĩnh mạch 01 trường hợp.
Theo BS. Khôi, cách xử trí ban đầu như đã nêu là phù hợp hoàn cảnh cấp cứu, vì đây là khối máu tụ nhiễm trùng. Nỗi băn khoăn, lo lắng của thầy thuốc là lúc cột mạch máu, ở đây là động mạch chậu ngoài hay đùi chung, có thể gây hoại tử và có thể đoạn chi. Việc này trái với cơ sở chức năng giải phẫu. Trong những ngày đầu hậu phẫu không phải đoạn chi 6 trường hợp (còn 01 trường hợp không đánh giá được vì trốn viện). BS. Khôi giải thích cơ sở giải phẫu là nhờ vào các nhánh động mạch mũ đùi ngoài và mũ đùi trong. Hoặc trong quá trình viêm nhiễm của khối máu tụ đã xuất hiện tuần hoàn bàng hệ nhờ đó phần chi ở bên dưới được nuôi dưỡng.
Vấn đề hoại tử hay thiểu dưỡng chi là vấn đề cần xem xét có nên đặt vấn đề tái tạo tuần hoàn hay không? Trong nghiên cứu này chỉ tái tạo tuần hoàn được 01 trường hợp xuất phát từ bản thân người nghiện quyết tâm bỏ không dùng thuốc nghiện nữa và theo yêu cầu thiết tha của gia đình, kíp phẫu thuật đã tiến hành mổ bắc cầu động mạch chậu chung trái với động mạch đùi nông trái bằng đoạn ghép nhân tại PTFE. Theo BS. Khôi vấn đề tái tạo tuần hoàn là không cần thiết, vì đã hình thành tuần hoàn bàng hệ để nuôi dưỡng phần chi bên dưới.
Sử dụng kháng sinh liều cao ngay từ đầu là cần thiết, có khi phải truyền từ đường tĩnh mạch để hạn chế hoại tử lan rộng và hạn chế nhiễm trùng mà đáng sợ nhất là nhiễm trùng huyết.
BS. Khôi lưu ý sử dụng ống tiêm, kim chích... trên những bệnh nhân này phải thận trọng cần phải hủy bỏ theo đúng quy trình của ngành Y tế. Với tuyến không chuyên khoa cần phải thận trọng khi chẩn đoán và quyết định chọc hút hay rạch dẫn lưu, nhất là đối với khối máu tụ, nhiễm trùng đập theo mạch, khi chọc hoặc rạch ống dẫn lưu sẽ gây chảy máu ồ ạt, bệnh nhân sẽ tử vong.
Vấn đề theo dõi lâu dài trong thực tế rất khó khăn vì bệnh nhân còn nghiện, bệnh nhân không đến tái khám.
Thanh Tùng