Năm 2013, báo cáo chung của ngành Y tế về lộ trình tiến tới bao phủ chăm sóc sức khỏe toàn dân đã nhấn mạnh đến vị trí của nhân lực y tế. Một số nội dung đươc đề cập bao gồm: cơ sở đào tạo (chất lượng đào tạo, chương trình và phương pháp dạy học); đội ngũ nhân lực (số lượng, cơ cấu và phân bổ cân đối); kỹ năng và năng lực cần thiết cho từng loại nhân viên y tế; quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn nhân lực y tế... Tuy nhiên, thực tế cho thấy bài toán nhân lực vẫn còn nhiều bất cập.
    Vừa qua, tác giả nghiên cứu Phạm Hồng Hải – Đại học Thái Nguyên đã thực hiện nghiên cứu “Nhân lực y tế bảo đảm chăm sóc sức khỏe toàn dân: khó khăn và thách thức”. Nghiên cứu dựa trên số liệu thứ cấp và phân tích hệ thống y tế theo Lucy Gilson và mô phỏng tương tác các cấu thành hệ thống y tế của De Savigny và Adams. Như vậy, nhân lực y tế một mặt gắn với thuốc và kỹ thuật y tế, một mặt gắn với cung ứng dịch vụ y tế. Cả thuốc và kỹ thuật y tế, nhân lực y tế và cung ứng dịch vụ y tế đều gắn với người dân sử dụng dịch vụ. Nghiên cứu này làm rõ nhận định của De Savigny và Adams cho rằng các yếu tố quản trị, tài chính và thông tin gắn với từng yếu tố trên và với người dân sử dụng dịch vụ y tế.
    Nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích ý kiến chuyên gia (kỹ thuật Meta và Delphy). Phân tích số liệu thứ cấp dựa trên số liệu thống kê của Bộ Y tế. Phân tích chính sách dựa trên các văn bản của các cấp chính quyền đã ban hành thuốc các lĩnh vực liên quan. Phân tích ý kiến chuyên gia thông qua thảo luận chuyên gia về các vấn đề liên quan.
    Theo báo cáo của tác giả Phạm Hồng Hải, qua phân tích của chuyên gia từ những thực chất khó khăn cho thấy: (1) Luôn luôn có sự biến động luân chuyển nhân lực y tế; thường có sự luân chuyển bác sĩ từ tuyến xã lên tuyến huyện, từ tuyến huyện lên tuyến tỉnh và từ tuyến tỉnh về trung ương; nói chung là lên tuyến trên; (2) Các chính sách hiện nay chưa đủ để thu hút và  giữ chân nhân lực y tế có chất lượng ở lại tuyến dưới,  ở lại vùng miền khó khăn; (3) Tại tuyến dưới, nhân viên y tế không những có thu nhập thấp hơn, còn thiếu điều kiện làm việc và cơ hội thăng tiến nghề nghiệp.
Phân tích tập trung vào vấn đề cơ hội thăng tiến nghề nghiệp tại chỗ của nhân lực y tế và đưa ra các biện pháp sau: (1) Đào tạo liên tục nâng cao kiến thức và tay nghề cập nhật trên cơ sở luân phiên thực hành tại các tuyến có chuyên môn cao về những vấn đề cần thực hiện tại cơ sở; (2) Đào tạo cử tuyển cần thực chất có chất lượng, đầu vào có thể thấp hơn so với mặt bằng, song đầu ra nhất thiết phải tương đương mặt bằng; nhất thiết chỉ lựa chọn những người có sự gắn bó với cơ sở và mong muốn thăng tiến nghề nghiệp trong quá trình làm việc tại cơ sở; (3) Có sự trao đổi chuyên môn thường xuyên giữa các tuyến về từng trường hợp chuyển tuyến.
Tình trạng chuyển dịch nhân viên y tế lên tuyến trên cũng đã được Viện Chiến lược và Chính sách y tế nghiên cứu. Nghiên cứu này tập trung vào phân tích cơ hội thăng tiến nghề nghiệp tại chỗ của nhân viên y tế. Vấn đề chăm sóc sức khỏe toàn dân cần có sự đổi mới về phân bổ nhân lực y tế giữa các vùng, giữa các tuyến, cần có chính sách thu hút và giữ chân nhân lực y tế có chất lượng tại tuyến dưới và tại các vùng khó khăn.
    Tác giả Phạm Hồng Hải đã có kết luận cho nghiên cứu là: (1) Chăm sóc sức khỏe toàn dân gặp khó khăn về nhân lực y tế do sự phân bổ không đều giữa các vùng miền; (2) Những chính sách hiện nay chưa đủ để thu hút và lưu giữ nhân lực y tế ở lại tuyến dưới; (3) Lý do nhân lực y tế không chịu ở lại tuyến dưới và ở lại các vùng khó là thu nhập thấp, thiếu điều kiện làm việc và thiếu cơ hội thăng tiến nghề nghiệp. Đồng thời tác giả nêu ra cần có biện pháp tạo cơ hội thăng tiến nghề nghiệp cho nhân viên y tế khi làm việc tại tuyến dưới, tại vùng khó khăn. Cơ hội này gắn với điều kiện làm việc.
    Một nghiên cứu khác của Viện Kinh tế y tế và các vấn đề xã hội – Đại học Thái Nguyên cho thấy nhiều tỉnh miền núi và trung du phía Bắc Việt Nam đã đạt được chăm sóc sức khỏe toàn dân, song tình hình sử dụng dịch vụ y tế tại đây vẫn thấp hơn so với các vùng miền khác dẫn tới tình trạng dinh dưỡng và bệnh tật tại đây cao hơn các vùng miền khác. Theo các tác giả, tình trạng này không phải do thiếu kinh phí vì quỹ Bảo hiểm y tế tại đây vấn kết dư hàng trăm tỷ đồng/tỉnh/năm. Tác giả cho rằng sở dĩ có tình trạng này do thiếu dịch vụ và sự thiếu dịch vụ nhất thiết liên quan đến vấn đề nhân lực. Cũng theo các tác giả, tỷ lệ chi tiêu tiền túi, chi tiêu thảm họa và nghèo hóa do y tế còn cao. Như vậy, liên quan đến chăm sóc sức khỏe toàn dân có hai vấn đề cơ bản là thiếu nhân lực y tế tại một số vùng khó khăn và thiếu năng lực quản lý y tế.
Anh Duy