Trong chẩn đoán hình ảnh, hình ảnh chụp cắt lớp điện toán (Computed Tomography – CT) cũng đồng nghĩa với việc chụp cắt lớp quét theo trục (Computed Axial Tomography – CAT), trong đó sử dụng thiết bị phát tia X quay quanh trục kết hợp với phần mềm máy tính kỹ thuật số để thu nhận, tái tạo các hình ảnh của cơ thể.
Khi sử dụng hình ảnh CT, những tiết diện cắt ngang các vùng khối u, các tổ chức của cơ thể sẽ được tạo ra. Dù có nhiều kỹ thuật tạo ảnh khác nhau, hình ảnh CT là duy nhất có khả năng đưa ra được những hình ảnh rõ ràng của các loại mô khác nhau. Hình ảnh CT có thể giúp quan sát được các mô mềm, mô xương, mô cơ và cả các mạch máu. Còn sự khác nhau về hình ảnh CT và những kỹ thuật khác cần xem xét về đầu phát tia X. Khi kỹ thuật hình ảnh sử dụng tia X, các cấu trúc xương của hộp sọ có thể được quan sát rõ hơn. Còn khi sử dụng hình ảnh cộng hưởng từ MRI thì các mạch máu, các mô mềm sẽ thấy rõ hơn, các cấu trúc xương không thấy rõ và chi tiết được. Mặt khác, chụp mạch bằng tia X có thể cho phép quan sát được các mạch máu vùng đầu nhưng không thấy rõ được các mô mềm. Hình ảnh CT vùng đầu có thể thấy rõ được không những các mô mềm mà còn của các cấu trúc xương và mạch máu.
Hình ảnh CT thường được sử dụng cho các mục đích chẩn đoán, cho phép người thầy thuốc khẳng định sự tồn tại của khối u, xác định chính xác vị trí, kích thước của nó, đồng thời đánh giá khả năng khối u đã xâm lấn, lan tỏa ra các vùng lân cận hay chưa.
Ngoài việc chẩn đoán một số loại ung thư cụ thể, hình ảnh CT còn được sử dụng cho mục đích lập kế hoạch xạ trị hoặc cho phẫu thuật. Đồng thời nó rất hữu ích trong hướng dẫn sinh thiết và nhiều quy trình kỹ thuật không can thiệp khác. Bằng hình ảnh rõ nét về tổ chức xương, cơ, mạch máu…hình ảnh CT là công cụ rất có giá trị trong chẩn đoán và điều trị các tổn thương và rối loạn cơ xương. CT được sử dụng đo mật độ khoáng xương và phát hiện các tổn thương đối với các tổ chức bên trong.
Tại Hội nghị phòng chống ung thư toàn quốc, tác giả Nguyễn Xuân Cử - Bệnh viện K Hà Nội đã báo cáo đề tài “Cone Beam CT và ứng dụng trong lâm sàng”. Cone Beam CT là gì? Theo cách hiểu thông thường, Cone Beam CT là một phiên bản compact, an toàn và có tốc độ nhanh hơn thiết bị CT thường quy. BS Cử giải thích Cone Beam CT sử dụng chùm tia X hình nón (hình cone) nên kích thước của máy scanner (quét), liều bức xạ và thời gian cần thiết cho quy trình scanning (quét) được giảm đi đáng kể. Toàn bộ thời gian scanning thường chỉ dưới một phút, liều bức xạ nhỏ hơn hàng trăm lần so với các máy CT thông thường.
Các máy CT dùng trong tia xạ thường được trang bị phần mềm tái tạo hình ảnh bằng kỹ thuật số DSI (Digital Spots Imaging). Tốc độ thu nhận ảnh khoảng 8 khung hình/giây. Với Cone Beam CT về lý thuyết, để tạo ra mô hình tái tạo tự do, hướng của nguồn tia X phải thõa điều kiện là bất kỳ mặt phẳng nào đó thì chùm tia phải cắt ngang ít nhất một lần khi đi qua đối tượng được scan (thuật toán Feldkamp).
Như vậy chụp cắt lớp điện toán bằng Cone Beam là một kỹ thuật hình ảnh sử dụng chùm tia X phân kỳ, dạng hình nón. Trong quá trình chụp cắt lớp scanning, thiết bị sẽ quay quanh đầu người bệnh và đồng thời sẽ ghi được xấp xỉ 600 hình ảnh khác nhau. Phần mềm của máy sẽ thu nhận các dữ liệu và tái tạo ảnh dựa trên thuật toán “thể tích số” theo không gian ba chiều – 3D của các thông số giải phẫu. Hiện nay các thiết bị chụp cắt lớp bằng Cone Beam đang phát triển nhanh và sử dụng phổ biến trong lĩnh vực nội khoa răng miệng và răng hàm mặt chỉnh hình. Nó có thể giúp nhận biết một cách rõ ràng những chiếc răng mọc thẳng, răng mọc không thẳng, chân răng bị nghiêng…và những cấu trúc bất thường mà những hình ảnh 2D thông thường trước đây không thể phát hiện được.
Đối với kỹ thuật sử dụng cắt lớp điện toán bằng Cone Beam trong xạ trị ung thư, kỹ thuật chụp theo ba trục của khối u, điều này giúp cho các bác sĩ so sánh những hình ảnh này với những hình ảnh ban đầu, lập kế hoạch xạ trị để xác định độ chính xác đến bao nhiêu trong việc khu trú khối u và đặt tư thế người bệnh. Nhờ vậy, các hiệu chỉnh cần thiết sẽ được thực hiện để có thể phân bố chính xác chùm tia vào khối u, BS Nguyễn Xuân Cử - Bệnh viện K Hà Nội nhấn mạnh.   
Huy Hoàng