Nhồi máu não chiếm 85% tai biến mạch máu não, trong đó thường gặp nhồi máu khu vực cấp máu động mạch não giữa.
Những triệu chứng điển hình nhồi máu não là liệt nhẹ nửa người, thường gặp bên tay phải, rối loạn cảm giác nửa người, bán manh đồng danh hoặc bán manh góc. Viện Y tế Mỹ (NIHSS) đưa ra thang điểm đột quỵ não áp dụng đánh giá mức độ nặng của người bệnh, nhất là giai đoạn sớm khi chụp cắt lớp vi tính sọ não chưa có tổn thương, giúp bác sĩ định khu vị trí động mạch bị tổn thương.
Theo các chuyên gia tim mạch, Việt Nam đã thực hiện biện pháp tiêu sợi huyết từ năm 2005, đánh giá sự cải thiện của người bệnh sau dùng tiêu sợi huyết về lâm sàng chủ yếu dựa theo thang điểm NIHSS và thang điểm Rankins.
Từ tháng 11/2016 đến tháng 1/2017, nhóm tác giả nghiên cứu Võ Hồng Khôi cùng cộng sự khoa Thần kinh Bệnh viện Bạch Mai thực hiện nghiên cứu tiến cứu, mô tả cắt ngang đề tài “Mối tương quan giữa điểm NIHSS và kích thước ổ nhồi máu não trên phim cộng hưởng từ ở bệnh nhân nhồi máu động mạch não giữa giai đoạn cấp”. Đối tượng nghiên cứu là tất cả các bệnh nhân vào viện nghi ngờ có nhồi máu động mạch não giữa trong vòng 48 giờ đầu theo tiêu chuẩn nghiên cứu. Các đối tượng nghiên cứu được hỏi bệnh, ghi nhận các yếu tố nguy cơ, khám lâm sàng tỉ mĩ, xử trí cấp cứu. Chấm điểm NIHSS tại thời điểm ngay trước khi chụp cộng hưởng từ sọ não.
Tác giả nghiên cứu cho biết, nhồi máu não do tắc động mạch não giữa chiếm 80% các nhồi máu não của bán cầu đại não. Biểu hiện lâm sàng với sự kết hợp nhiều triệu chứng của các nhánh nông trước, nhánh nông sau, nhánh sâu.
Đối với nhánh nông trước, liệt nửa người khác bên, ưu thế tay phải, thất ngôn Broca, bán manh cùng bên, rối loạn cảm giác đối bên ưu thế tay phải.
Đối với nhánh nông sau, bán manh bên cùng tên bên đối diện hoặc ¼ dưới tia thị giác, thất ngôn kiểu Wernicke. Hội chứng Gertsman liệt vận động, mất khả năng đọc và viết, mất khả năng tính toán và khả năng phân biệt phải trái.
Đối với bán cầu không ưu thế, hội chứng Anton Babinski mất nhận biết tên đồ vật, mất chú ý nửa bên cơ thể.
Đối với nhồi máu não động mạch não giữa, nhánh sâu- liệt nửa người đối bên đồng đều, đôi khi bán manh bên cùng tên (tổn thương tia thị giác), rối loạn cảm giác thường kín đáo, nói khó.
Đối với nhồi máu não động mạch não giữa cả nông và sâu, tắc đoạn M1 động mạch não giữa, là tổn thương nặng nề nhất do vùng chi phối của động mạch não giữa lớn. Lâm sàng thấy liệt nửa người nặng đối bên, mất cảm giác nửa người đối bên, bán manh bên cùng tên, thất ngôn hoàn toàn nếu tổn thương bán cầu ưu thế, rối loạn ý thức, hôn mê (có thể có nguy cơ lọt thùy thái dương).
Về phân loại bệnh nhân nhồi máu não theo TOAST (Trial of Org 10172 in Acute Stroke Treatment) là thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng khi nghiên cứu giá trị của heparin trọng lượng phân tử thấp trong điều trị bệnh nhân nhồi máu não trong vòng 24 giờ. Chia bệnh nhân nhồi máu não 5 nhóm: xơ vữa động mạch lớn; huyết khối từ tim; tắc nghẽn các động mạch nhỏ (nhồi máu ổ khuyết); nhồi máu não xác định được các nguyên nhân khác; nhồi máu não không xác định được nguyên nhân. Việc phân loại này dựa vào đặc điểm lâm sàng và chụp cắp lớp vi tính sọ não, siêu âm tim; siêu âm Doppler động mạch xuyên sọ hoặc chụp động mạch.
Về nguyên nhân, chủ yếu do xơ vữa động mạch; viêm động mạch, bóc tách động mạch cảnh, động mạch sống nền; u não, túi phình khổng lồ động mạch cảnh đè vào động mạch não giữa; các bệnh Moyamoya, loạn sản xơ cơ thành mạch; bệnh đa hồng cầu, tăng tiểu cầu nguyên phát. Mạch máu co thắt gây cản trở lưu thông dòng máu hay gặp trong xuất huyết dưới nhện, đau đầu Migraine; sau chấn thương, sau sản giật. Nhồi máu do tắc mạch mảng vữa xơ, huyết khối, mỡ, khí, dịch ối. Tắc mạch do vữa xơ động mạch cảnh chỗ phân chia, vữa xơ quai động mạch chủ. Các bệnh tim bẩm sinh, bệnh tim mắc phải, bệnh van tim hẹp 2 lá; sa van 2 lá, van tim nhân tạo; sau nhồi máu cơ tim, rung nhĩ, hội chứng suy nút xoang, viêm nội tâm mạc nhiễm khuẩn.
Trong các nguyên nhân trên, vữa xơ động mạch và bệnh tim là phổ biến nhất chiếm 60-70% các trường hợp. Thang điểm NIHSS đánh giá nhanh bệnh nhân nhồi máu não động mạch não giữa; thời gian thực hiện 5 đến 7 phút được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa.
BS.Khôi cho biết, trong nghiên cứu đa số bệnh nhân nhập viện muộn từ 9h-48h (60%) sau khi khởi phát bệnh. Chỉ có 14% nhập viện trong cửa sổ điều trị rtPA. Bệnh nhân có mức điểm NIHSS 5-15 từ trung bình- nặng chiếm 53%; nhóm 16-21 điểm là 25,5%, nhóm rất nặng chiếm 8%. Tác giả cho rằng, cơ hội được điều trị tiêu huyết khối là rất lớn. Do đó cần tăng cường các đơn vị thần kinh- mạch máu có khả năng điều trị tái tưới máu rất cần thiết; tuyên truyền để người dân đưa bệnh nhân đến bệnh viện càng sớm càng tốt. Tác giả cho biết, điểm NIHSS có mối tương quan rất chặt chẽ với thể tích ở huyết máu não trên MRI sọ não.
Hoa Phượng