Hiện nay có nhiều chất đánh dấu bướu được sử dụng trong thực hành lâm sàng, vấn đề là bác sĩ cần nhận biết giá trị cũng như các hạn chế khi chỉ định các xét nghiệm này. Đối với sử dụng chất đánh dấu bướu ứng dụng chính là theo dõi đáp ứng và phát hiện bệnh tái phát trên một trường hợp cụ thể, còn đối với mục đích tầm soát còn nhiều vấn đề phải thảo luận.
Tại Hội nghị khoa học ung thư lần thứ 18 TP Hồ Chí Minh tổ chức vào tháng 12/2015, BS Nguyễn Triệu Vũ- Khoa Ung bướu Ngoại tổng quát Bệnh viện quận Thủ Đức TP Hồ Chí Minh báo cáo đề tài nghiên cứu “Các chất sinh học đánh dấu bướu cập nhật ứng dụng lâm sàng”.
Theo tác giả nghiên cứu, đối với chất sinh học CA 125, ở thời kỳ phôi thai CA 125 xuất phát từ màng ối và biểu mô trung mô, bản chất là glycoprotein. Ở người trưởng thành, CA 125 từ biểu mô trung mô, các tế bào trung mạc của màng bụng, màng phổi và màng ngoài tim, ngoài ra còn được sản sinh bởi biểu mô của tai vòi, nội mạc tử cung và cổ trong tử cung.
Hiện nay giá trị 35 U/ml thường được dùng là giá trị ngưỡng phân biệt bình thường và bất thường. Tuy nhiên, ở người đã mãn kinh hoặc đã cắt tử cung kèm hai buồng trứng giá trị chọn ở ngưỡng thấp hơn < 20-26 U/ml. Thời gian bán hủy của nó từ 5-10 ngày. Trong ung thư biểu mô buồng trứng, CA 125 thường tăng trong dạng thanh dịch hơn là dạng nhầy, tế bào sáng hoặc bướu giáp biên ác tính.
CA 125 tăng trong một số trạng thái sinh lý như thai kỳ, lạc nội mạc tử cung, khi hành kinh và bệnh lý lành tính như tràn dịch màng bụng, màng phổi do lao, suy tim, hội chứng thận hư…cũng như các bệnh lý ác tính như ung thư buồng trứng, vú, tụy, phổi, đại tràng…Thường quan tâm nhiều nhất đến giá trị của CA 125 trong ung thư buồng trứng, nhất là ung thư biểu mô do tính đặc hiệu để giúp chẩn đoán và điều trị bệnh.
Đối với công tác tầm soát bệnh ung thư buồng trứng bằng CA 125 kết hợp siêu âm vùng chậu (ngã bụng hoặc ngã âm đạo) vẫn đang được tiến hành nghiên cứu. Đối với thử nghiệm tầm soát ung thư tiền liệt tuyến, phổi, đại trực tràng và buồng trứng; một nghiên cứu thực hiện vào năm 2011 trên hơn 78.000 trường hợp, chia làm hai nhóm kiểm tra định kỳ CA 125 mỗi năm trong 6 năm và siêu âm qua ngã âm đạo trong 4 năm so sánh nhóm bệnh nhân chỉ khám sức khỏe đơn thuần. Sau thời gian theo dõi 12,4 năm nhận thấy có 118 trường hợp tử vong do ung thư buồng trứng trong nhóm tầm soát (3,1/ 10.000 người/ năm); còn nhóm theo dõi định kỳ là 100 trường hợp (2,6/10.000 người/năm). Đáng chú ý là có đến 3.285 trường hợp dương tính giả trong nhóm tầm soát, dẫn đến 1.080 bệnh nhân phải can thiệp phẫu thuật và có đến 163 biến chứng xảy ra. Nhóm nghiên cứu đã đưa ra kết luận việc kết hợp CA 125 và siêu âm qua ngã âm đạo không có giá trị lớn so với việc khám sức khỏe định kỳ, đặc biệt lưu ý đến những biến chứng đối với những trường hợp dương tính giả.
Trong chẩn đoán, có nhiều nghiên cứu cho thấy đối với ung thư biểu mô buồng trứng, 85% trường hợp có CA 125 > 35 U/ml, trong đó 50% trường hợp ở giai đoạn 1 và hơn 90% thuộc giai đoạn phát triển. Ở phụ nữ mãn kinh kèm theo khối bướu vùng chậu không triệu chứng, giá trị CA 125 > 65 U/ml.
Hiện nay chỉ số nguy cơ ác tính kết hợp giữa giá trị CA 125, tình trạng kinh nguyệt và đặc tính trên siêu âm qua ngã âm đạo cho thấy độ tin cậy cao trong phân biệt khả năng lành – ác của khối u phần phụ với giá trị tiên đoán dương 66,1%; độ nhạy 70,6% và độ đặc hiệu 89,3%.
Đối với tiên lượng bệnh, tác giả Pavamasivam và cộng sự thực hiện nghiên cứu hồi cứu trên 518 bệnh nhân ung thư buồng trứng giai đoạn 1 cho thấy tỷ lệ sống còn toàn bộ 5 năm đối với nhóm bệnh nhân có lượng CA 125 trước mổ > 30 U/ml là 82% so với 95% của nhóm < 30 U/ml và nguy cơ tử vong tương đối là 2,4.
Một tác giả nghiên cứu khác cũng nhận thấy lượng CA 125 trước mổ > 65 U/ml là một trong những yếu tố tiên lượng mạnh nhất, với nguy cơ tử vong do bệnh tăng gấp 6 lần so với nhóm không tăng. Lượng CA 125 sau mổ được xem là yếu tố tiên lượng quan trọng, điều cần chú ý thường các phẫu thuật bụng sẽ làm tăng CA 125, do đó để đánh giá chính xác cần xét nghiệm CA 125 ít nhất 4 tuần sau phẫu thuật. Lượng CA 125 > 35 U/ml đối với bệnh nhân không còn sót bướu trên đại thể và > 65 U/ml nếu còn tổn thương được chứng minh là yếu tố tiên lượng quan trọng trong ung thư biểu mô buồng trứng.
CA 125 thay đổi theo thời gian được xem là phương pháp đánh giá đáp ứng với điều trị. Đáp ứng điều trị được xem là 50% khi CA 125 giảm 50% so với hai mẫu ban đầu. Mẫu xét nghiệm cuối cùng phải thực hiện cách mẫu trước đó 28 ngày. Nếu quá trình theo dõi thấy xét nghiệm CA 125 mỗi khi tái khám tăng cao có thể là dấu chỉ điểm tái phát ở 70% bệnh nhân.
Ung thư buồng trứng là loại ung thư không thường gặp nhưng là loại ung thư nguy hiểm, khó phát hiện sớm. Thiếu nữ 18 đến phụ nữ 50 hoặc hơn cũng đều có thể bị mắc ung thư buồng trứng. Các triệu chứng ung thư buồng trứng là nặng bụng, đầy bụng; khó chịu hoặc đau vùng chậu, ăn không tiêu, đầy hơi, nôn mửa; thay đổi thói quen của ruột, táo bón; mót tiểu, không thèm ăn hoặc ăn thấy mau no; vòng eo to lên, bụng to, thường đuối sức, đau lưng vùng hông. Bệnh được chẩn đoán bằng khám lâm sàng vùng chậu, siêu âm buồng trứng tử cung; chụp CT, MRI, đo lượng CA 125 trong máu. CA 125 dùng để lựa chọn phương pháp điều trị và theo dõi tiến triển bệnh.
Mai Trang