Theo các chuyên gia nội tiết, bệnh nhân đái tháo đường hay bị nhiễm khuẩn trong đó có viêm phổi. Nguyên nhân do người bệnh đái tháo đường suy giảm chức năng hệ miễn dịch. Cụ thể chức năng của các tế bào đa nhân trung tính, các đại thực bào như hóa ứng động, kết dính, thực bào bị giảm sút rõ rệt.
Hệ miễn dịch người bệnh mất khả năng diệt các vi khuẩn nội bào của các gốc tự do, superoxides và hydrogen peroxide. Thêm nữa, các tế bào lympho cũng bị giảm sút về số lượng và chất lượng. Kháng thể do tế bào miễn dịch tiết ra cũng bị suy giảm hoặc không có khả năng diệt vi khuẩn. Nguyên nhân thứ hai là vai trò của hệ mao mạch, mao mạch khỏe mạnh mới đóng góp tích cực vào kháng khuẩn. Ở bệnh nhân đái tháo đường, các mạch máu nhỏ bị tổn thương nhiều ở lớp tế bào lót trong cùng lớp tế bào nội mạc mạch; các tế bào hồng cầu bị giảm sự mềm dẻo và sự trao đổi oxy bị rối loạn ở mô, do vậy sức kháng khuẩn tại chỗ bị suy giảm.
Các bác sĩ lưu ý, bệnh nhân đái tháo đường cao tuổi, có nguy cơ bị những rối loạn về nuốt dẫn đến viêm phổi do sặc hoặc viêm phổi do trào ngược dạ dày thực quản, bệnh nhân đái tháo đường hay có rối loạn nhu động dạ dày- thực quản.
Bệnh nhân đái tháo đường bị nhiễm khuẩn ở đầu chi, các vết thương ngoài da cũng là nguyên nhân gây viêm phổi do vi khuẩn xâm nhập từ những tổn thương này, vào máu, đến phổi gây ra bệnh. Người bệnh đái tháo đường cùng với sự giảm sức đề kháng, phối hợp với bệnh lý thần kinh mạn tính, bệnh lý tim mạch, bệnh lý thận cùng tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn xâm nhập gây viêm phổi.
Về tác nhân gây viêm phổi ở bệnh nhân đái tháo đường, cầu khuẩn gram dương, tụ cầu là một trong những nguyên nhân gây bệnh về có mức độ nặng, tỷ lệ tử vong cao. Người bệnh đái tháo đường có tụ cầu trong dịch mũi họng cao hơn so với người bình thường. Viêm phổi do tụ cầu có thể tiên phát, do người bệnh hít phải dịch đường hô hấp trên có mang vi khuẩn gây bệnh; hoặc bệnh thứ phát do tụ cầu theo đường máu tới phổi gây bệnh từ một ổ nhiễm khuẩn khác trên cơ thể.
Tác nhân gây bệnh là vi khuẩn kỵ khí gram âm là do bệnh nhân hít phải hoặc lây truyền theo đường máu, từ những dụng cụ bị nhiễm khuẩn ví dụ như từ bơm tiêm Insulin. Viêm phổi do những loại vi khuẩn này chiếm 20% những viêm phổi cộng đồng ở người đái tháo đường.
Tác nhân viêm phổi do phế cầu và Haemophilus influenza chiếm tỷ lệ cao nhất trong tổng số viêm phổi ở bệnh nhân đái tháo đường. Các tác nhân như Klesiella pneumonia, vi khuẩn kỵ khí, các loại vi khuẩn không điển hình cũng chiếm khoảng 22% nguyên nhân gây viêm phổi ở bệnh nhân đái tháo đường.
Về triệu chứng thường gặp, người bệnh có sốt, ho, có đờm hoặc không có đờm; có cơn rét run, đau ngực, khó thở, đau đầu, nôn, tiêu chảy, mệt mỏi, đau cơ, ý thức chậm đối với người già. Khám lâm sàng thấy nhịp thở nhanh, mạch nhanh. Khám phổi có rì rào phế nang quản, tiếng cọ màng phổi, tiếng rales rít, ẩm, nổ, ngáy.
Để chẩn đoán xác định, bác sĩ dựa vào triệu chứng lâm sàng, yếu tố cận lâm sàng như chụp X-quang phổi, nhuộm soi, nuôi cấy đờm, cấy máu. Các bác sĩ có thể cho thực hiện các xét nghiệm đặc hiệu như test kháng nguyên nước tiểu tìm phế cầu và Legionella pneumophila týp 1 và các test huyết thanh tìm vi khuẩn gây bệnh khác.
Đối với điều trị, bác sĩ sẽ cho kháng sinh dựa vào loại vi khuẩn gây bệnh; kháng sinh đường uống hoặc tiêm tĩnh mạch tùy theo mức độ nặng của bệnh. Điều trị phối hợp gồm bù nước, điện giải, thăng bằng kiềm toan, bảo đảm dinh dưỡng, thở oxy, thở máy nếu người bệnh có suy hô hấp nặng.
Về dự phòng, các bác sĩ cho rằng người bệnh cần điều trị tốt các bệnh mạn tính như tim mạch, bệnh hô hấp; điều trị triệt để các rối loạn nuốt ở người già; không dùng kháng sinh tùy tiện gây kháng thuốc; có thể tiêm vắc xin phòng chống bệnh cúm như vi khuẩn influenza, phế cầu. Người bệnh cần kiểm soát tốt đường huyết ở trong giới hạn bình thường, điều này giúp cho phòng ngừa bệnh viêm phổi và các nhiễm khuẩn khác ở bệnh nhân đái tháo đường. Người bệnh cần bỏ những thói quen có hại như hút thuốc lá, sử dụng rượu bia…
Theo báo cáo của Tổ chức Y tế Thế giới, tỷ lệ đái tháo đường trên thế giới có tỷ lệ từ 0,24% đến 5,15% dân số; đến năm 2025 có khoảng 330 triệu người mắc bệnh đái tháo đường. Trong khoảng thời gian 2010-2030 tỷ lệ mắc đái tháo đường trên thế giới tăng 54%. Ở Việt Nam trong 10 năm qua, số bệnh nhân đái tháo đường phát hiện tăng lên 200%. Bệnh đái tháo đường giai đoạn muộn thường gây rối loạn chất đạm, chất mỡ và các chất điện giải. Đặc biệt bệnh đái tháo đường thường gây nhiễm khuẩn phổi- phế quản, lao phổi. Bệnh đái tháo đường- lao phổi là bạn đồng hành giống như lao phổi với HIV/AIDS.
Người mắc đái tháo đường thường mắc lao phổi nhưng không có sự ngược lại. Điều này do bệnh đái tháo đường suy giảm miễn dịch, sức đề kháng giảm sút là thuận lợi cho vi khuẩn lao phát triển. Thường sau 5 năm mắc bệnh đái tháo đường thường bệnh nhân phát hiện có lao phổi. Bệnh nhân đái tháo đường cần chụp X-quang phổi 6 tháng lần; nếu nghi ngờ cần xét nghiệm đờm tìm vi khuẩn lao để phát hiện, điều trị kịp thời. Công tác điều trị cần phối hợp 3 chuyên khoa gồm nội tiết, chuyên khoa lao phổi và chuyên khoa dinh dưỡng.
Tường Huân