Theo thống kê, số người chết do rắn độc cắn ở các nước Châu Á hàng năm cao hơn các châu lục khác khoảng 100.000 người. Việt Nam có khoảng 30.000 người là nạn nhân của rắn độc cắn hàng năm. Thống kê của Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai, rắn độc cắn đứng hàng thứ 5 trong các trường hợp ngộ độc cấp tới điều trị tại Trung tâm.

Rắn cạp nia là một loại rắn độc nhất trên thế giới. Rắn cạp nia cắn có thể làm nạn nhân tử vong nhanh chóng do suy hô hấp cấp. Tỷ lệ tử vong do rắn cạp nia cắn vào khoảng 7%. Nạn nhân có thể bị di chứng nặng nề, đặc biệt là tổn thương não không hồi phục nếu không được xử trí kịp thời. Suy hô hấp là dấu hiệu thường gặp do rắn độc cắn, đặc biệt là rắn cạp nia, nạn nhân bị nhiễm độc thần kinh làm liệt cơ hô hấp. Tỷ lệ nạn nhân bị suy hô hấp do rắn cạp nia cắn cần đặt nội khí quản – thông khí nhân tạo là 85-87%. Thời gian thông khí nhân tạo phụ thuộc chủ yếu vào thời gian hồi phục liệt cơ hô hấp. Trung bình thời gian hồi phục liệt cơ hấp là 9,5 ngày, vì vậy thông khí nhân tạo phải thực hiện dài ngày. Các chuyên gia chống độc hồi sức nhận xét, việc nhận diện sớm nguy cơ suy hô hấp và có biện pháp xử trí kịp thời suy hô hấp đối với nạn nhân bị rắn cạp nia cắn là vấn đề then chốt để cứu sống nạn nhân.

Từ tháng 01/2012 đến tháng 10/2013, tác giả nghiên cứu Ngô Đức Ngọc cùng cộng sự Bộ môn hồi sức cấp cứu Trường Đại học Y Hà Nội, Khoa Cấp cứu Bệnh viện Bạch Mai, Trung tâm Chống độc Bạch Mai tiến hành nghiên cứu mô tả hồi cứu kết hợp với tiến cứu đề tài “Đặc điểm lâm sàng và một số yếu tố gây suy hô hấp bệnh nhân bị rắn cạp nia cắn”: Tiêu chuẩn chọn đối tượng nghiên cứu là tất cả các bệnh nhân được chẩn đoán rắn cạp nia cắn có suy hô hấp cần thông khí nhân tạo trên 2 ngày tại Trung tâm Chống độc Bệnh viện Bạch Mai. Tiêu chuẩn loại trừ là những bệnh nhân bị rắn cạp nia cắn có tiền sử bệnh lý hô hấp như COPP, hen, xơ phổi, viêm phổi kẽ.

Tác giả nghiên cứu báo cáo phân tích, có 75 bệnh nhân được chọn mời tham gia vào nghiên cứu, trong đó có 67 bệnh nhân bị suy hô hấp. Độ tuổi trung bình đối tượng nghiên cứu là 33,5, người tuổi thấp nhất là 15, cao nhất là 71 tuổi. Có đến 79% đối tượng nghiên cứu bị rắn cạp nia cắn nhập viện trong tình trạng nặng, có 01 bệnh nhân bị tử vong trước viện, có 10 bệnh nhân ở mức độ trung bình, 5 bệnh nhân ở mức độ nhẹ. Có 30 bệnh nhân có biến chứng sớm là viêm phổi 21 bệnh nhân, xẹp phổi 12 bệnh nhân, ARDS có 2 bệnh nhân, hôn mê điểm glassgow nhỏ hơn 11 có 8 bệnh nhân, ngừng tuần hoàn trước viện có 6 bệnh nhân. Bác sĩ Ngọc cho biết, thời điểm xuất hiện suy hô hấp trung bình là 6,21 giờ. Nếu điểm PSS càng nhẹ thời điểm xuất hiện suy hô hấp càng muộn, thời gian suy hô hấp ngắn. Nếu điểm PSS càng nặng thời điểm xuất hiện suy hô hấp càng sớm, suy hô hấp càng kéo dài (p < 0,01).

Suy hô hấp ở bệnh nhân bị rắn cạp nia cắn là do liệt cơ hô hấp, liệt cơ hô hấp càng nặng thì suy hô hấp càng nặng. Trong 67 bệnh nhân suy hô hấp cần phải đặt nội khí quản thông khí nhân tạo, suy hô hấp nặng và nguy kịch chiếm 83,6%. Những bệnh nhân này chủ yếu ở nhóm bệnh nhân nặng (điểm PSS 3-4); còn những bệnh nhân nhiễm độc ở mức độ nhẹ có điểm PSS từ 1-2. Không có suy hô hấp nguy kịch. Bác sĩ Ngọc cho rằng, mức độ nặng theo điểm PSS tỷ lệ thuận với lượng nọc độc được tiêm vào cơ thể, nạn nhân bị tiêm càng nhiều mức độ liệt cơ càng nặng, suy hô hấp càng nặng. Đối với những bệnh nhân có điểm PSS bằng 1, thường xuất hiện suy hô hấp muộn trung bình là 15,43 giờ và kết thúc sớm vào khoảng 50 giờ. Đối với những bệnh nhân có điểm PSS bằng 2, thời gian xuất hiện suy hô hấp muộn trung bình là 6,13 giờ và kết thúc cũng muộn hơn, vào khoảng 98,6 giờ. Với điểm PSS 3-4 bệnh nhân suy hô hấp rất nhanh khoảng 3,25 giờ và kéo dài trung bình 237,12 giờ. Tác giả nghiên cứu lưu ý, những bệnh nhân bị rắn cạp nia cắn đến bệnh viện chưa có suy hô hấp cũng cần phải theo dõi ít nhất là 24 giờ; nhiều trường hợp suy hô hấp xuất hiện muộn gây nguy hiểm cho bệnh nhân nếu về nhà. Vì thời gian trung bình xuất hiện suy hô hấp khoảng 6 giờ nên cần nhanh chóng vận chuyển nạn nhân đến cơ sở y tế cấp cứu gần nhất có khả năng hỗ trợ hô hấp.

Bs Ngọc báo cáo, liên quan giữa cơ lực cơ gấp cổ và thể tích khí lưu thông (Vt) thời gian hồi phục hoàn toàn cơ nâng cổ trên lâm sàng là 223,6 giờ. Khi nạn nhân có khả năng nâng được cổ lên khỏi mặt giường là dấu hiệu tiên lượng tốt giúp thôi thở máy và rút ống nội khí quản thành công. Bác sĩ Ngọc cho biết, đối với những bệnh nhân không đặt được nội khí quản khi đã có dấu hiệu nhiễm độc thần kinh, sụp mi là dấu hiệu sớm để nhận biết, những bệnh nhân này có sự tăng nguy cơ ngừng tuần hoàn cao gấp 25 lần so với những bệnh nhân đã được đặt ống nội khí quản khi vận chuyển.

Tất cả 6 trường hợp ngừng tuần hoàn trước khi đến Bệnh viện Bạch Mai đều không được đặt ống nội khí quản, trong đó có 4 trường hợp được cấp cứu thành công ở tuyến dưới. Bác sĩ Ngọc nhấn mạnh, cần phải bắt buộc đặt ống nội khí quản cho bệnh nhân chẩn đoán bị rắn cạp nia cắn trước khi vận chuyển đường dài lên tuyến trên. Các biến chứng sớm gây xẹp phổi nhiễm trùng, hôn mê càng nặng thêm tình trạng suy hô hấp cho người bệnh. Có 3 yếu tố có giá trị giúp tiên đoán bệnh đó là suy hô hấp sớm, cơ lực cơ gấp cổ ≤ 2/5 và biến chứng sớm./.