Tai biến mạch máu não là nhóm bệnh phổ biến, xu hướng ngày càng gia tăng ở các nước. Bệnh gây tử vong và tàn phế, là nguyên nhân gây tử vong đứng thứ ba sau bệnh tim mạch, ung thư, thậm chí tai biến mạch máu não còn được xếp thứ hai, sau nhồi máu cơ tim.
Những di chứng do tai biến mạch máu não làm ảnh hưởng rất lớn đến chất lượng sống đến người bệnh và người thân của họ; đây là những vấn đề thời sự trong y học. Bệnh có tần suất 0,2% trong cộng đồng, phần lớn ở người trên 65 tuổi với tỷ lệ 1%. Theo dự báo của thế giới, đến năm 2030 sẽ có 23 triệu người mắc tai biến mạch máu não; 7,3 triệu người tử vong.
Đối với nhồi máu não có thể gặp ở mọi lứa tuổi khác nhau. Các chuyên gia tim mạch nhận xét tai biến mạch máu não nói chung và nhồi máu não nói riêng tăng theo độ tuổi. Hiện nay có nhiều tiến bộ trong điều trị nhồi máu não như sử dụng thuốc tiêu sợi huyết, công tác hồi sức cấp cứu, phẫu thuật thần kinh, tuy nhiên kết quả vẫn còn hạn chế.
Các chuyên gia tim mạch, thần kinh nhấn mạnh, việc phát hiện và dự phòng các yếu tố nguy cơ đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa bệnh xuất hiện. Cuộc sống đang thay đổi do vậy các yếu tố nguy cơ cũng có những biến đổi. Đối với người cao tuổi, khi mắc bệnh sẽ dễ bị tàn tật hơn, đòi hỏi chế độ chăm sóc phức tạp hơn và làm tăng tỷ lệ tử vong.
Từ tháng 9/2015 đến tháng 6/2016, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Anh Tuấn cùng cộng sự bộ môn Thần kinh trường Đại học Y Hà Nội tiến hành nghiên cứu cắt ngang đề tài “Một số yếu tố nguy cơ của nhồi máu não ở bệnh nhân trên 60 tuổi tại khoa thần kinh bệnh viện Bạch Mai Hà Nội”. Tiêu chuẩn chẩn đoán nhồi máu não theo tiêu chuẩn về lâm sàng và hình ảnh học của Tổ chức Y tế thế giới, chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ sọ não có hình ảnh nhồi máu não. Đối tượng nghiên cứu không chọn là các trường hợp chẩn đoán hình ảnh học không rõ ràng, các nhồi máu não do ung thư di căn.
BS. Nguyễn Anh Tuấn phân tích, báo cáo trong tổng số 102 đối tượng nghiên cứu có 58 trường hợp là nam giới (56,9%); nữ chiếm 43,1%. Đối với nam giới, độ tuổi 60-70 chiếm tỷ lệ cao nhất 28,4%; nhóm 70-80 tuổi chiếm 22%. Đối với nhóm trên 80 tuổi bị nhồi máu não tỷ lệ 19,6%; tác giả cho rằng gia đình chưa quan tâm nhiều, nghĩ rằng đây là triệu chứng tuổi già nên không đưa vào bệnh viện, đặc biệt ở vùng nông thôn, điều kiện gia đình khó khăn hoặc những nơi xa cơ sở y tế; hoặc khi phát hiện thì tình trạng bệnh nhân đã nặng; vì vậy bệnh nhân có khi tử vong trước khi nhập viện hoặc tử vong sau một thời gian ngắn nằm viện. Tỷ lệ nhồi máu não nam giới nhiều hơn so với nữ giới, có thể do có nhiều yếu tố nguy cơ hơn như tăng huyết áp, hút thuốc lá, lạm dụng rượu.
Theo tác giả nghiên cứu, tăng huyết áp là nguy cơ hàng đầu của nhồi máu não. Có 71,6% đối tượng nghiên cứu vào viện bị tai biến mạch máu não có tiền sử tăng huyết áp. Trong nhóm tăng huyết áp, nam giới có nguy cơ nhồi máu não cao gấp 1,3 lần so với nữ giới. Lúc bệnh nhân vào viện, có 83% có tình trạng tăng huyết áp; 17% đối tượng nghiên cứu không biết về tình trạng huyết áp của mình trước đó, 100% đối tượng nghiên cứu có tiền sử tăng huyết áp điều trị không đúng phác đồ hoặc điều trị nhưng không uống thuốc thường xuyên, hoặc có uống thuốc thường xuyên nhưng không duy trì được huyết áp mục tiêu. Điều này cho thấy người bệnh, người nhà người bệnh chưa quan tâm đúng mức về việc kiểm soát huyết áp của người bệnh có tăng huyết áp, tác giả khuyến nghị cần truyền thông, tư vấn hướng dẫn người bệnh tăng huyết áp tốt hơn.
BS.Nguyễn Anh Tuấn nhấn mạnh, huyết áp là yếu tố nguy cơ tác động mạnh nhất đối với tai biến mạch máu não nói chung cũng như nhồi máu não nói riêng. Tăng huyết áp có tỷ lệ cao trong đối tượng nghiên cứu mắc, phối hợp các yếu tố nguy cơ khác như rối loạn lipit, đái tháo đường, xơ vữa động mạch, béo phì, hút thuốc lá, lạm dụng rượu. Tăng huyết áp làm thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch, làm thành mạch dễ bị tổn thương, mất sự tự điều hòa cung lượng máu não theo hiệu ứng Bayliss gây nhồi máu não.
Tác giả nghiên cứu báo cáo có 51 bệnh nhân (50%) có tình trạng tăng đường máu khi vào viện; trong đó 80% đối tượng nghiên cứu chưa phát hiện đái tháo đường trước đó; nguy cơ bị nhồi máu não ở nữ giới cao 1,48 lần so với nam. Tác giả nghiên cứu giải thích do đái tháo đường gây tổn thương vi mạch toàn thân trong đó có mạch máu não và nó còn phối hợp nhiều yếu tố nguy cơ khác như rối loạn lipit, xơ vữa động mạch, tăng huyết áp.
Về rối loạn lipit, có 73,7% đối tượng nghiên cứu, tăng cholesterol toàn phần là 46,1%. Có những nghiên cứu đã cho thấy, khi cholesterol máu tăng hơn 5,2 mmol/l tỷ lệ tai biến mạch não là 34,2%, trong đó nhồi máu não là 60,7% và chảy máu não là 29,3%. Khi triglycerid tăng hơn 1,88 mmol/l tỷ lệ tai biến mạch não là 23,3%.
Tác giả nghiên cứu cho biết, tổ chức Y tế thế giới khẳng định cơn thiếu máu não thoáng qua là yếu tố nguy cơ chắc chắn gây nhồi máu não, tỷ lệ 0,2 – 0,5% dân số. Trong nghiên cứu có 14,7% cơn thiếu máu não thoáng qua, tỷ lệ này tăng dần theo tuổi. Đối với những bệnh nhân nghiện hút thuốc lá, thuốc lá làm biến đổi nồng độ lipit máu, làm giảm HDL-cholesterol, tăng Fibrinogen, tăng tính đông máu, tăng kết dính tiểu cầu, thuốc lá làm tăng quá trình xơ vữa mạch. Tác giả nghiên cứu khuyến cáo nên ngừng hút thuốc lá và rượu ở đối tượng nguy cơ, đây là biện pháp hiệu quả nhất góp phần giảm tỷ lệ nhồi máu não, đặc biệt là đối với người trẻ tuổi.
Nghi Anh