Tiểu đêm được định nghĩa là than phiền khi một người phải thức dậy vào ban đêm một hoặc nhiều lần để đi tiểu. Theo ThS Long, tỉ lệ mắc chứng tiểu đêm ở nam, nữ bằng nhau là 54%; tiểu đêm chiếm 70% căn nguyên gây rối loạn giấc ngủ; làm tăng nguy cơ đột quỵ lên 1,5 lần ở người cao tuổi.
Hậu quả tiểu đêm gây rối loạn giấc ngủ dẫn đến mất ngủ mạn tính; căn nguyên của tiểu đêm gồm tại thận; tại bàng quang và đường tiểu dưới và căn nguyên làm rối loạn tâm lý, giấc ngủ.
Nguyên nhân gây ra tiểu đêm, chứng đa niệu về đêm chiếm 70%, do bệnh lý tuyến tiền liệt như phì đại lành tính, ung thư hoặc viêm tuyến tiền liệt; bệnh lý cổ bàng quang như xơ chít hẹp cổ bàng quang; bệnh lý hẹp niệu đạo như phymosis, polyp, u niệu đạo. Các căn nguyên khác như do tăng hoạt cơ chóp; giảm dung tích bàng quang; bệnh lý tim mạn mất bù; tăng áp suất thẩm thấu máu, thiếu hụt oestrogen; thói quen sử dụng nước; do rối loạn giấc ngủ, rối loạn tâm lý.
Để chẩn đoán đa niệu đêm là thể tích nước tiểu ban đêm ≥ 33% V 24 giờ. Bác sĩ dựa vào tần suất thức dậy tiểu đêm; thời điểm đi tiểu đêm lần đầu; có hay không khó ngủ lại gây mất ngủ mạn tính; tình trạng sức khỏe hiện tại do mất ngủ mạn tính gây ra; những nguyên nhân có thể xảy ra do tiểu đêm gây ra nếu không điều trị.
Đối với phân biệt căn nguyên tiểu đêm do đa niệu đêm và đái tháo nhạt trên lâm sàng, theo ThS Long cần dựa vào yếu tố như cả 2 cùng có là tiểu đêm nhiều lần; lượng nước tiểu nhiều mỗi lần đi; sự khác nhau là tần suất đi tiểu ban ngày ở đa niệu đêm là bình thường, còn đối với đái tháo nhạt có tần suất đi tiểu ban ngày nhiều lần; đối với thay đổi tỷ trọng nước tiểu; đa niệu đêm không có hoặc chỉ có nhẹ; đối với đái tháo nhạt dấu chứng này nặng; ở đa niệu đêm không có tình trạng mất nước; đối với đái tháo nhạt có tình trạng mất nước xảy ra.
Đối với phân biệt căn nguyên tiểu đêm do đa niệu đêm và đái tháo đường trên lâm sàng; cả 2 bệnh đều có tiểu đêm nhiều lần; thể tích nước tiểu mỗi lần đi nhiều; điểm khác nhau là ở đa niệu đêm tần suất đi tiểu ban ngày bình thường; còn đái tháo đường tần số nhiều hơn; ở đa niệu đêm không có hoặc thay đổi rất ít tỷ trọng nước tiểu; không có tình trạng mất nước còn đối với đái tháo đường có thể có tình trạng mất nước.
Đối với phân biệt căn nguyên tiểu đêm do đa niệu đêm với hội chứng bàng quang tăng hoạt (OAB) trên lâm sàng; cả 2 giống nhau là có tiểu đêm nhiều lần; ở đa niệu đêm thể tích nước tiểu mỗi lần đi nhiều, trong khi ở OAB ít; tần suất đi tiểu ban ngày ở OAB nhiều trong khi ở đa niệu đêm là bình thường; ở OAB có sự tiểu kích thích ban ngày, tiểu gấp, tiểu són, khó tự chủ, đau vùng bàng quang trước và sau đi tiểu; còn đối với đa niệu đêm không có những triệu chứng này.
Đối với phân biệt căn nguyên tiểu đêm do đa niệu đêm và chứng ngừng thở khi ngủ, cả 2 giống nhau ở đặc điểm lượng nước tiểu mỗi lần đi nhiều, cùng có triệu chứng tiểu đêm nhiều lần; trong đa niệu đêm không có cơn ngừng thở trong đêm; người đa niệu đêm ngủ lại khi thức giấc có thể dễ hoặc khó còn đối với chứng ngừng thở khi ngủ người bệnh dễ ngủ lại.
Đối với phân biệt căn nguyên tiểu đêm do đa niệu đêm và hội chứng bàng quang nhỏ; cả 2 giống nhau là đều có tiểu đêm nhiều lần; điểm khác nhau là ở đa niệu đêm không có tiểu nhiều vào ban ngày; không tiểu kích thích ban ngày, tiểu gấp; còn đối với hội chứng bàng quang nhỏ 2 triệu chứng này đều có ghi nhận. Đối với lượng nước tiểu mỗi lần đi trong đa niệu đêm nhiều còn hội chứng bàng quang nhỏ lượng nước tiểu ít.
Các bác sĩ chuyên khoa tiết niệu lưu ý, đánh giá mức độ rối loạn giấc ngủ cần dựa vào thời gian mắc bệnh; số lần dậy đi tiểu; khả năng quay lại giấc ngủ; mức độ suy nhược thần kinh; tiên lượng nguy cơ đột quỵ ban đêm; có cần bổ sung thuốc điều trị rối loạn giấc ngủ.
Mục tiêu điều trị đa niệu đêm là (1) hạn chế số lần đi tiểu đêm trong giới hạn an toàn; (2) đẩy thời điểm đi tiểu đêm lần đầu vào nửa sau giấc ngủ; (3) điều trị các rối loạn giấc ngủ kèm theo và các hệ lụy nếu có.
Anh Huy