Theo các nhà khoa học, phân tử gốc tự do hoạt động như sau: Đầu tiên là hoạt động của ty thể (mitochondria), được ví như những động cơ đốt trong siêu nhỏ tồn tại bên trong tế bào của con người. 

Bên trong lớp mảng nội của ty thể, thực phẩm và ôxy được chuyển hóa thành nước, CO2 và năng lượng. Đây là quá trình hô hấp, một cơ chế đem lại sự sống cho mọi sinh vật phức tạp. Ngoài thực phẩm và ôxy, có sự tham gia của dòng chảy liên tục của các hạt mang điện tích âm gọi là electron. Dòng chảy electron được duy trì hoạt động thông qua 4 loại protein, mỗi loại nhúng trong màng nội của các ty thể, vận hành quá trình sản xuất ra sản phẩm cuối cùng là năng lượng. Phản ứng này cấp năng lượng cho mọi hoạt động của con người. Quá trình này có một nhược điểm, đó là một số electron bị rò rỉ từ “nhà máy nước” tế bào. Mỗi electron bị rò rỉ lại phản ứng với các phân tử ôxy gần đó, hình thành ra một phân tử gốc tự do, là phân tử đã phản ứng tới mức bão hòa với electron bị rò rỉ. Để tái lập sự ổn định, phân tử gốc tự do “cướp” lấy các electron từ các phân tử quan trọng như DNA và protein xung quanh chúng để tự cân bằng điện tích, dẫn đến việc phá vỡ cấu trúc của các “hàng xóm”. Mặc dù có quy mô siêu nhỏ, nhưng việc tạo ra các phân tử gốc tự do, các chuyên gia cho rằng có thể dần dần gây ra những tác hại nghiêm trọng cho sức khỏe con người, đó là gây đột biến, lão hóa và các bệnh liên quan đến tuổi tác như bệnh ung thư. 

Các chuyên gia đúc kết, ôxy là hơi thở đời sống nhưng nó cũng tiềm ẩn nguy cơ khiến ta già đi, lão hóa và sau đó chết đi. Từ đó người ta đưa ra lý thuyết, khi làm giảm các phân tử gốc tự do trong cơ thể sẽ giảm được tỉ lệ lão hóa sinh học, tăng thêm nhiều năm sống khỏe mạnh, hữu ích. Chất chống ôxy hóa là các tế bào “cướp” electron từ phân tử gốc tự do để giảm nguy cơ mà phân tử gốc tự do gây ra. Tuy nhiên chất chống ôxy hóa không phải lúc nào cũng hữu ích. Các phân tử gốc tự do còn là phân tử đưa tin, giữ tín hiệu từ một vùng của tế bào này đến vùng khác. Trong vai trò này, chúng điều tiết khi nào một tế bào phát triển, khi nào tế bào phân chia làm hai và khi nào tế bào chết. Trong mỗi giai đoạn của vòng đời tế bào, phân tử gốc tự do có vai trò rất quan trọng; không có chúng, tế bào có thể tiếp tục phát triển, phân chia một cách mất kiểm soát, đó chính là lý do dẫn đến bệnh ung thư.

Khi ta bị mắc các bệnh do vi rút, vi khuẩn, phân tử gốc tự do thường tự sản sinh ra với số lượng lớn hơn, phản ứng như tín hiệu cảnh báo ngầm với hệ miễn dịch của cơ thể chúng ta. Đáp lại, các tế bào hệ miễn dịch như đại thực bào, lympho bào bắt đầu phân chia và rà soát vấn đề; tiêu diệt vi khuẩn. Vi khuẩn bị bẫy, nhưng chưa chết, phân tử gốc tự do được triệu tập hành động. Bên trong tế bào miễn dịch, chúng gây hại và tiêu diệt, vi khuẩn sẽ bị hủy hoại. Từ khi bắt đầu đến khi kết thúc, phản ứng của hệ miễn dịch khỏe mạnh phụ thuộc vào việc các phân tử gốc tự do có mặt ở đó để vì cơ thể; giống như con người học cách sử dụng lửa cho dù ngọn lửa là nguy hiểm. 

Như vậy khi dùng các chất chống ôxy hóa để loại bỏ phân tử gốc tự do khỏi cơ thể chúng ta, đây không phải là ý hay vì làm cơ thể mất khả năng đối phó với nguy cơ lây nhiễm. Ngoài ra cơ thể có hệ thống hóa sinh bên trong hoạt động tự lọc bất cứ chất dư thừa nào ra khỏi máu theo đường tiểu ra ngoài; do vậy ta không nên thay đổi hàng triệu năm cơ chế tiến hóa đó bằng một viên thuốc đơn giản. Do vậy việc bổ sung các vitamin nếu không theo chỉ dẫn của bác sĩ, những chất bổ sung này khó đem lại tuổi thọ lâu dài; điều quan trọng cần có là một chế độ ăn uống lành mạnh để cải thiện sức khỏe của mình. Cách tốt nhất bổ sung chất chống ôxy hóa là từ thức ăn, vì thức ăn chứa hỗn hợp nhiều chất chống ôxy hóa và tác dụng cùng nhau; chế độ ăn khuyến cáo nhiều trái cây và rau quả.

Con người còn có sức mạnh quan trọng là “tâm lực”, là sức mạnh tinh thần. Khi ta luyện tập thể lực sẽ tăng lên, còn tâm lực cần được nuôi dưỡng từ niềm tin, tình yêu, từ sự mở lòng sống hài hòa với mọi người xung quan. Nhờ đó các enzym trong cơ thể được kích thích và khả năng tự chữa bệnh, khả năng phục hồi tiềm tàng được kích hoạt. Ảnh hưởng đến sức khỏe có nguyên nhân lớn từ những thói quen ăn uống, thói quen sinh hoạt, chất lượng bài tiết tốt, xấu của mỗi người. Những người có tinh thần hoạt bát, tích cực sẽ ít mắc những bệnh nghiêm trọng, ngược lại những người sống tiêu cực, tiểu tiết dễ mắc bệnh hơn. Những người hay ức chế cảm xúc bản thân, bị stress và tích tụ thường dễ rơi vào trạng thái trầm cảm, khả năng miễn dịch bị suy giảm và tỷ lệ mắc bệnh sẽ tăng lên. 

Trần Mai