Theo Tổ chức Y tế thế giới năm 2016, toàn cầu đã có 216 triệu trường hợp sốt rét ở 91 quốc gia, nhiều hơn 5 triệu trường hợp so với năm 2015. Năm 2016 có 445.000 người tử vong vì sốt rét. Trẻ em dưới 5 tuổi rất nhạy cảm với sốt rét, chiếm 70% số trường hợp sốt rét toàn cầu. Cứ mỗi 2 phút có một trường hợp trẻ em tử vong vì sốt rét. Tổ chức Y tế thế giới kêu gọi cần đầu tư mạnh hơn, mở rộng độ bao phủ để công tác phòng chống sốt rét được đúng hướng hơn, hiệu quả hơn.

Theo báo cáo của Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung Ương – Bộ Y tế, năm 2017 công tác phòng chống sốt rét của Việt Nam đạt được nhiều kết quả khích lệ, toàn quốc không có dịch sốt rét xảy ra, tỷ lệ mắc/1.000 dân số chung giảm 22% so với năm 2016; số bệnh nhân sốt rét 2017 giảm 19% so với 2016. Tuy nhiên sự giảm này là không bền vững và có nguy cơ bùng phát nếu không quyết liệt triển khai các biện pháp phòng chống sốt rét kịp thời. Bệnh sốt rét vẫn lưu hành ở vùng núi, vùng sâu, vùng xa, vùng biên giới, các vùng còn khó khăn về kinh tế, điều kiện y tế. Có nhiều tỉnh duy trì ký sinh trùng sốt rét ở mức cao trong nhiều năm qua hoặc có tình hình sốt rét phức tạp như Bình Phước, KonTum, Gia Lai, ĐakLak, ĐakNông, Khánh Hòa, Ninh Thuận, Quảng Trị, Quảng Nam, Phú Yên. Năm 2017, có 2 khu vực số bệnh nhân sốt rét tăng là Tây Nguyên tăng 43% và Đông Nam Bộ tăng 6,4%. Khu vực Tây Nguyên có số mắc sốt rét cao nhất với 2.060 trường hợp. Tỉnh Bình Phước là tỉnh bị ảnh hưởng nặng nhất với 1.352 trường hợp/4.548 trường hợp sốt rét trong cả nước 2017; đặc biệt đối với nhóm lao động nhập cư, người ít có điều kiện tiếp cận với y tế, tỷ lệ kháng thuốc cao của tỉnh cao; nhóm cư dân sống trong rừng, bìa rừng, người dân tộc thiểu số và những người mới định cư ở rừng. Đối với sốt rét đa kháng thuốc, kháng artemisinin phát hiện đầu tiên ở tiểu vùng sông MêKông vào năm 2008, hiện nay gia tăng ở Campuchia, Lào, Trung Quốc, Myanmar, Thái Lan và Việt Nam.

Theo kế hoạch của Cục Y tế dự phòng – Bộ Y tế, giai đoạn 2016 – 2020, ngành Y tế phấn đấu khống chế tỷ lệ người dân mắc bệnh sốt rét dưới 0,15/1000 dân số; tỷ lệ tử vong do bệnh sốt rét dưới 0,02 trường hợp/100.000 dân. Ngành Y tế tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động truyền thông phòng chống sốt rét để 40 tỉnh trong giai đoạn phòng bệnh sốt rét quay trở lại; 15 tỉnh trong giai đoạn loại trừ được bệnh sốt rét và 8 tỉnh trong giai đoạn tiền loại trừ bệnh sốt rét vào năm 2020.

Về những khó khăn trong công tác phòng chống sốt rét; Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới, điều kiện khí hậu thuận lợi cho các loài côn trùng gây bệnh và phát triển. Công tác phòng chống côn trùng bao gồm phòng chống muỗi truyền bệnh sốt rét, truyền bệnh sốt xuất huyết và các côn trùng truyền bệnh khác còn gặp nhiều khó khăn. Ở các vùng lưu hành sốt rét, vùng sâu, vùng xa người dân vẫn còn thói quen làm nương rẫy và ngủ đêm không sử dụng màn và các biện pháp bảo vệ cá nhân. Hoạt động giao lưu qua biên giới các nước Việt Nam – Lào – Campuchia nơi có sốt rét lưu hành cao và ký sinh trùng kháng thuốc; số người xuất khẩu lao động đến Châu phi nơi có sốt rét lưu hành ngày càng nhiều. Bên cạnh đó nguồn ngân sách nhà nước đầu tư cho công tác phòng chống sốt rét giảm mạnh; nhiều  tỉnh, thành phố có ca sốt rét giảm mạnh nên không còn quan tâm như trước.

Trong thời gian đến Bộ Y tế tiếp tục công tác nghiên cứu khoa học, đào tạo chuyên sâu, phòng bệnh và khám chữa bệnh trong lĩnh vực sốt rét; các bệnh ký sinh trùng và bệnh do côn trùng truyền cho người. Nâng cao năng lực chuyên môn cho các tỉnh, thành phố đối với công tác giám sát, phát hiện, điều trị kịp thời bệnh nhân sốt rét, ký sinh trùng, côn trùng; đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động để cả cộng đồng cùng tham gia tích cực, chủ động các hoạt động phòng chống bệnh sốt rét tại từng địa phương.

Theo báo cáo Sở Y tế tỉnh Khánh Hòa về công tác phòng chống loại trừ bệnh sốt rét giai đoạn 2007-2017 cho thấy: bệnh nhân sốt rét năm sau giảm so với năm trước, đến năm 2017 bệnh nhân sốt rét giảm gần 7 lần so với năm 2007. Tử vong do sốt rét chỉ còn 1 đến 2 ca, từ năm 2014 đến 2017 không có trường hợp tử vong do sốt rét. Bệnh nhân sốt rét/1.000 dân số chung giảm từ 2,53 năm 2007 xuống còn 0,12 năm 2017. Không có dịch sốt rét xảy ra. 

Theo nhận định, Khánh Hòa là tỉnh vẫn còn lưu hành bệnh sốt rét; hằng năm có hàng trăm người mắc sốt rét và còn nhiều trường hợp mắc sốt rét nặng, sốt rét ác tính đe dọa tử vong. Bệnh sốt rét chủ yếu tập trung vào các đối tượng có liên quan đến việc sinh sống và làm việc trong rừng, núi; dân cư di biến động giữa vùng có sốt rét lưu hành và vùng không có sốt rét lưu hành. Ký sinh trùng kháng thuốc sốt rét đã xuất hiện ở một số tỉnh và có nguy cơ lan rộng ra các địa phương khác. Muỗi truyền bệnh sốt rét kháng với hóa chất.

Số hộ nghèo của các xã nói trên còn ở mức cao, nhiều nhà cửa còn tạm bợ việc trang bị thêm các phương tiện để ngủ trong gia đình (giường, chiếu, chăn, màn…) còn thiếu cũng là điều kiện để muỗi tiếp cận con người.

Do tình hình sốt rét giảm trong những năm gần đây, xuất hiện tư tưởng chủ quan trong nhân dân vùng lưu hành sốt rét và trong đội ngũ cán bộ y tế. Công tác tuyên truyền cho dân mang màn theo khi đi rừng ngủ rẫy ở một số địa phương thực sự chưa tốt và ý thức của người dân tự bảo vệ mình khỏi muỗi đốt chưa cao, tập quán ngủ không cần màn vẫn còn phổ biến.

Phúc Nguyên