Tháng 8/2018, tại TP Nha Trang, Hội Phụ sản miền Trung Tây Nguyên tổ chức Hội nghị khoa học Phụ sản lần thứ 7. PGS.TS Nguyễn Vũ Quốc Huy báo cáo chuyên đề cập nhật vai trò của progesterone trong y học bào thai.
Theo PGs Huy, những trường hợp thai kỳ không thuận lợi là vô sinh, hiếm muộn cần hỗ trợ sinh sản; những trường hợp sẩy thai từ tuần thứ 5-7; những trường hợp sinh non từ tuần thứ 28-36. Progesterone là hormon của thai kỳ sẽ giúp niêm mạc tử cung chuyển dạng; hỗ trợ hệ thống miễn dịch giúp hỗ trợ quá trình làm tổ; tăng tạo nitric oxide giúp tăng lượng máu và oxy cung cấp cho niêm mạc tử cung; giảm co thắt cơ tử cung … Khi giảm progesterone là dấu hiệu bắt đầu của quá trình chuyển dạ; theo thuyết “See – Saw” : giảm progesterone trong huyết thanh là yếu tố đầu tiên đưa đến chuyển dạ chấm dứt thai kỳ.
Đối với nguyên nhân sẩy thai, theo PGS. Huy có nhiều yếu tố nguy cơ liên quan, có khi cũng chưa rõ ràng. Có thể là do khiếm khuyết nhiễm sắc thể; do bất thường gene (3-6%); bất thường do nội tiết (8-29%); do nhiễm trùng (2-45%); suy chức năng miễn dịch (1-40%); bất thường về giải phẫu (3-16%); do suy hoặc rối loạn yếu tố Factor 13; do hội chứng Antiphospholipid; do suy yếu chức năng Fibrinogen; có đến 17-79% là không rõ nguyên nhân.
PGS. Huy cho biết, hiện nay progesterone vi hạt đồng nhất sinh học với progesterone sản xuất từ buồng trứng. Đặc tính của progesterone vi hạt tự nhiên là có cấu trúc sinh học giống với progesterone do buồng trứng tiết ra. Được tổng hợp từ dịch chiết Cây Khoai Lang họ củ nâu (Wild Yam, Diascorea sp). Tối ưu hóa sinh khả dụng bằng cách “micronized hóa” (<10 µm) và được hòa tan trong dầu lạc cải thiện sự hấp thu của thuốc.
Các dạng đường dùng gồm uống, đặt âm đạo và tiêm bắp. Các bước chuyển hóa của progesterone dùng đường uống: Tại ruột (vi khuẩn dưới tác dụng của men 5b-reductase); trong thành ruột (hoạt động 5a-reductase); tại gan (dưới tác dụng của các men 5b-reductase, 3a-20a-hydroxylase) sẽ dẫn đến 5a-pregnanolone và 5b-pregnanolone (GABAA an thần); 5a-pregnanedione và 5b-pregnanedione (Giảm co).
P4 vi hạt đường uống giúp ngăn ngừa rối loạn giấc ngủ; không có tác động ở người không bị rối loạn giấc ngủ; bảo toàn giấc ngủ bình thường khi có rối loạn giấc ngủ (làm tăng ngủ sâu trong khi thuốc ngủ hiện nay có khuynh hướng ức chế ngủ sâu); hoạt động như chất điều hòa “sinh lý” chứ không phải như thuốc ngủ; Progesterone có thể là chiến lược điều trị mới cho rối loạn giấc ngủ, đặc biệt ở người lớn tuổi khi giấc ngủ bị gián đoạn và chất lượng thấp.
PGs Huy lưu ý, progesterone vi hạt giúp kiểm soát cơn go tử cung; trường hợp bổ sung tại âm đạo giúp cải thiện oxy và cung cấp dinh dưỡng cho phôi hiệu quả. Đối với đường dùng đặt âm đạo; đạt nồng độ cao đến mô đích, thuốc được thấm vào mô tử cung từ cổ lên đến đáy tử cung; thuốc không chuyển hóa qua gan; giảm tác dụng phụ đường tiêu hóa; dễ sử dụng.
Như vậy, progesterone trong duy trì thai kỳ giúp điều hòa đáp ứng miễn dịch của thai phụ; ức chế đáp ứng viêm; giảm cơn gò tử cung và giúp cải thiện tuần hoàn tử cung – nhau thai. Các nghiên cứu phân tích gộp cho thấy hiệu quả progesterone làm giảm đến 47% sẩy thai, dọa sẩy thai. Thai phụ sẩy thai tái phát không rõ nguyên nhân có thể có lợi ích từ tác động điều hòa đáp ứng miễn dịch của progesterone trong giai đoạn sớm của thai kỳ.
PGS. Huy nhấn mạnh, progesterone vi hạt làm giảm nguy cơ sẩy thai ở bệnh nhân sẩy thai liên tiếp khi dùng sớm trong pha hoàng thể. Lợi ích khi sử dụng progesterone vi hạt để dự phòng sẩy thai liên tiếp, cụ thể là Nuclear Cyclin E (nCyclinE) là một chất điều hòa chu trình tế bào, biểu hiện sự thay đổi suốt chu trình kinh nguyệt. nCyclinE được xem là một marker hữu ích ở mức độ phân tử của tế bào để đánh giá sự tăng trưởng của nội mạc tử cung. Biểu hiện nCyclinE bất thường được định nghĩa là >20% sau ngày thứ 20 của chu kỳ kinh nguyệt và có mối tương quan với sẩy thai liên tiếp.
PGS. Nguyễn Vũ Quốc Huy kết luận; chỉ có progesterone vi hạt đường uống không những khắc phục được các đặc tính bất lợi của progestogens uống mà chất chuyển hóa còn có tác dụng có lợi như an thần, giảm cơn go tử cung. Sử dụng progesterone vi hạt sớm pha hoàng thể làm giảm nguy cơ sẩy thai không rõ nguyên nhân.
Đối với tác nhân gây sinh non; PGs Huy đề cập đến những yếu tố bao gồm nhiễm trùng; yếu tố mạch máu; stress, dinh dưỡng, do tử cung căng phồng quá mức; do bệnh lý ở cổ tử cung; do hormon, bất thường về gene; do dị ứng hoặc có những nguyên nhân chưa biết rõ gây sinh non. Có 3 yếu tố nguy cơ là sản phụ có tiền sử sinh non; song thai, đa thai hoặc do cổ tử cung ngắn.
PGS. Huy cho biết, progesterone vi hạt có hiệu quả trong dự phòng sinh non, qua thực tế của nhiều nghiên cứu lâm sàng; nhất là đối với nguyên nhân thai phụ có cổ tử cung ngắn; giúp làm giảm tỷ lệ sinh non < 34 tuần; đối với trường hợp song thai đặt P4 không có triệu chứng sinh non và cổ tử cung ngắn ở 3 tháng giữa thai kỳ, nguy cơ sinh non < 30 tới 35 tuần; kết quả nghiên cứu cũng cho thấy không có tác hại của P4 lên sự phát triển thần kinh. Như vậy dự phòng với progesterone giúp làm giảm đáng kể nguy cơ sinh non.
Hội Phụ sản Việt Nam, tháng 3 năm 2016 đã có hướng dẫn lâm sàng dự phòng và điều trị sinh non. Mức khuyến cáo A được thực hiện đối với các trường hợp như đo chiều dài cổ tử cung thường quy vào tuổi thai 19 đến 23 6/7 tuần.
Sử dụng progesterone ngả âm đạo khi cổ tử cung dưới 25mm có hiệu quả tương đương khâu vòng cổ tử cung. Khâu vòng cổ tử cung nên được thực hiện ở cơ sở có kinh nghiệm và đủ điều kiện.
Đặt progesterone ngả âm đạo với liều 200mg dạng vi hạt hoặc 90mg dạng gel cho đến khi thai 36 6/7 tuần hoặc khi chuyển dạ hoặc khi vỡ ối.
PGS. Huy kết luận, sinh non vẫn là biến chứng sản khoa hàng đầu gây bệnh suất, tử suất và để lại di chứng nặng nề cho trẻ, gia đình trẻ và xã hội. Nhận diện các yếu tố nguy cơ và dự phòng hữu hiệu nên là ưu tiên hàng đầu của các nhà sản phụ khoa. Progesterone tự nhiên vi hạt đặt âm đạo tỏ ra có hiệu quả dự phòng sinh non khi cổ tử cung ngắn liều 200mg/ngày; 24-36 tuần 6 ngày.
Trần Hưng