Thuật ngữ “tâm vận động” chỉ một lĩnh vực khá rộng liên quan đến các tương tác tâm lý và vận động. Trên thực tế, sự phát triển các kỹ năng vận động và sự phát triển trí tuệ liên quan chặt chẽ đến nhau. 

Nói chung, nếu sự phát triển vận động diễn ra bình thường, điều này cho phép ta kết luận rằng trí tuệ của trẻ cũng phát triển một cách bình thường. Tuy nhiên, đôi khi vận động chậm phát triển không nhất thiết có nghĩa là trí tuệ cũng phát triển kém. Ngoài ra, có mối liên hệ giữa vận động và xúc cảm – tình cảm. 

Đời sống tình cảm luôn có tác động đáng kể đến toàn bộ sự phát triển vận động. Vì thế, chúng ta hoàn toàn có thể hiểu tầm quan trọng của những kích thích cảm xúc từ môi trường bên ngoài đối với sự phát triển các kỹ năng vận động của trẻ. Một đứa trẻ thiếu chăm sóc, thiếu kích thích sẽ chậm đạt được các vận động cơ bản của lứa tuổi.

Ở trẻ em, các quy luật quyết định sự phát triển tâm vận động bao gồm những nội dung:

- Việc trẻ thực hiện được một chức năng vận động phụ thuộc vào sự tiến hóa và phát triển của các cấu trúc giải phẫu tương ứng với chức năng đó.

- Trẻ càng lớn thì các vận động càng trở nên tinh tế và tập trung.

- Sự phát triển của trẻ là một quá trình không ngắt quãng.

- Sự phát triển tâm vận động tuân theo quy luật biến đổi, có nghĩa là nó không tuyệt đối đồng đều và liên tục. Có thể có những tiến bộ rất nhanh, rồi ngay sau đó là một thời gian ngưng trệ, đôi khi thụt lùi để rồi tiếp theo đó lại có một tiến bộ đột ngột.

- Luật phát triển đầu – đuôi (hay từ trên xuống dưới): Các đường dẫn truyền thần kinh thành thục theo hướng từ đầu đến đuôi, nghĩa là từ bộ óc đến cuối của cột sống. Đó là lý do vì sao một đứa trẻ thường phát triển các kỹ năng thị giác trước tiên, rồi mới tới cổ (giữ thẳng đầu), vai (để trẻ ngồi được) và các chi dưới (để trẻ đứng rồi sau đó là đi được).

- Luật phát triển gần – xa (hay từ trong ra ngoài): Các đường dẫn truyền thần kinh cũng thành thục theo hướng từ gần đến xa, nghĩa là từ những phần ở trung tâm cơ thể đến những phần ở phía ngoại vi (từ bộ phận gần tủy sống đến bộ phận ở xa hơn). Điều này cho phép các thao tác của trẻ ngày càng trở nên tinh tế và tỉ mỉ, từ vai đến bàn tay, từ hông đến bàn chân … Sự phát triển khả năng cầm nắm của trẻ là một minh họa rõ cho quy luật này: ta có thể thấy để cầm nắm được một vật gì đó, đầu tiên trẻ với người tới vật đó bằng cử động của vai, sau đó kết hợp khuỷu tay và cổ tay để cuối cùng nắm lấy vật đó bằng bàn tay mình, đặc biệt là bằng sự kết hợp các ngón tay.

- Cũng có những quy tắc cụ thể cho thấy sự phát triển tâm vận động của trẻ phải trải qua các bước tuần tự khác nhau, tương ứng với độ tuổi của trẻ. Sự khác biệt giữa các cá nhân là rất quan trọng và phải được lưu ý: không hiếm trường hợp trẻ 12 tháng tuổi mới học được kỹ năng của trẻ 9 tháng. Tuy nhiên, sự nối tiếp của các bước, kết quả làm việc của bộ gene, ít nhiều đều giống nhau ở các trẻ.

Thanh Tùng