Hội chứng thắt lưng hông do thoát vị đĩa đệm là một bệnh cảnh lâm sàng hay gặp với các triệu chứng đau, hạn chế vận động vùng cột sống thắt lưng.
Theo Tổ chức Y tế thế giới có đến 80% dân số ít nhất một lần đau vùng cột sống thắt lưng hông. Tại Mỹ, đây là nguyên nhân hàng đầu gây hạn chế vận động của phụ nữ duới 45 tuổi, là nguyên nhân đứng thứ hai khiến bệnh nhân đi khám bệnh. Các thầy thuốc y học hiện đại thường dùng thuốc giảm đau, giãn cơ kết hợp kéo giãn cột sống hoặc phẫu thuật để điều trị. Điện trường châm là phương pháp dùng kim dài châm xuyên huyệt kết hợp với xung điện kích thích để giảm đau, thông kinh lạc giúp cải thiện tầm vận động trong các bệnh cơ xương khớp nói chung và bệnh lý vùng cột sống nói riêng. Thân thống trục ứ thang là bài cổ phương có tác dụng trục ứ ở trong cơ thể chữa các chứng đau (thống) do ứ trệ. Trên lâm sàng các thầy thuốc y học cổ truyền (YHCT) hay phối hợp điều trị hội chứng thắt lưng hông do thoát vị đĩa đệm bằng điện châm và thuốc thang.
Từ tháng 01/2014 đến tháng 10/2014, tác giả nghiên cứu Lê Thành Xuân, Khoa Y học cổ truyền Trường Đại học Y Hà Nội đã tiến hành nghiên cứu “Tác dụng cải thiện tầm vận động cột sống thắt lưng của điện trường châm kết hợp bài thuốc thân thống trục ứ thang”. Có 60 bệnh nhân đủ tiêu chuẩn tham gia nghiên cứu được chia thành 2 nhóm đảm bảo tương đồng về mức độ bệnh. Nhóm chứng (30 bệnh nhân) được điều trị bằng điện hào châm và uống Thân thống trục ứ thang. Công thức huyệt: Thận du, Đại trường du, Giáp tích (L1-L2, L2-L3, L3-L4, L4-L5, L5-S1), Dương lăng tuyền, Ủy trung, A thị huyệt. Thủ pháp châm: Châm từng huyệt, hướng kim vuông góc với mặt da. Sau khi châm đắc khí rồi kích thích xung điện. Sử dụng tần số tả > 4 Hz, cường độ tùy thuộc vào ngưỡng chịu đựng của từng bệnh nhân. Thời gian 30 phút. Liệu trình điều trị 30 phút/lần x 1 lần/ngày x 15 ngày. Nhóm nghiên cứu điều trị bằng điện trường châm và uống Thân thống trục ứ thang. Công thức huyệt và thủ pháp: Đại trường du xuyên Thận du, Giáp tích L1 xuyên S1, Dương lăng tuyền, Ủy trung, A thị. Sau khi châm đắc khí rồi kích thích xung điện tương tự nhóm chứng. Liệu trình điều trị tưong tự nhóm chứng. Đánh giá kết quả dựa vào sự thay đổi của các nghiệm pháp Schober, Lassegue, các động tác của cột sống (gấp, duỗi, nghiêng, xoay).
Theo phân tích của tác giả Lê Thành Xuân, Schober là nghiệm pháp đo khoảng cách giữa 2 điểm đã đánh dấu tại vùng cột sống thắt lưng. Đây là nghiệm pháp thường dùng để đánh giá trực tiếp khả năng giãn của cột sống thắt lưng, bình thường khoảng cách đó là 14/10cm – 16/10cm. Khi bị thoát vị đĩa đệm vùng cột sống thắt lưng, độ giãn cột sống thường bị giảm.
Kết quả nghiên cứu cho thấy sau điều trị, chỉ số Schober của hai nhóm đều được cải thiện rõ rệt (từ 1,7 ± 0,53 lên 4,0 ± 0,54 ở nhóm nghiên cứu và từ 2,0 ± 0,25 lên 3,9 ± 0,45 ở nhóm chứng) với p<0,05. Mức độ cải thiện của hai nhóm là tương đương nhau với p>0,05. Như vậy phương pháp điện trường châm kết hợp bài “Thân thống trục ứ thang” có tác dụng cải thiện chỉ số Schober.
Điều này là phù hợp vì khi bị thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng kiểu ra sau, các cơ vùng cột sống thắt lưng sẽ co cứng lại theo phản xạ bảo vệ gây hạn chế vận động cột sống. Điện trường châm giúp làm giãn cơ các cơ vùng cột sống thắt lưng. Đồng thời bài “Thân thống trục ứ thang có tác dụng hoạt huyết hóa ứ làm lưu thông ứ trệ do sang chấn (thoát vị đĩa đệm) gây ra, tương tự theo y học hiện đại là có tác dụng chống viêm giảm đau. Hai phương pháp này phối hợp cùng dùng nên có tác dụng làm giãn cơ, chống viêm giảm đau và cải thiện được độ giãn cột sống thắt lưng.
Về nghiệm pháp Lassegue được sử dụng để đánh giá mức độ chèn ép rễ dây thần kinh hông to khi bị thoát vị đĩa đệm kiểu ra sau. Nghiệm pháp này dương tính khi góc tạo bởi chân bệnh nhân và mặt giưòng <60 độ.
Kết quả nghiên cứu cho thấy sau 15 ngày điều trị, chỉ số nghiệm pháp Lassegue của hai nhóm đều tăng với p<0,05 chứng tỏ phương pháp điện trường châm phối hợp bài “Thân thống trục ứ thang” có tác dụng cải thiện chỉ số Lassegue tuy nhiên chưa khẳng định được có cải thiện tốt hơn phương pháp điện hào châm không (p>0,05) có lẽ vì số lượng bệnh nhân chưa nhiều. Để khẳng định cần nghiên cứu với cỡ mẫu lớn hơn, BS. Xuân lưu ý.
  Khi các đĩa đệm vùng cột sống thắt lưng bị thoát vị ra phía sau sẽ chèn ép vào các rễ, dây thần kinh hông to làm ảnh hưởng tới chức năng của dây thần kinh. Lúc này bất cứ động tác nào làm căng dây thần kinh hông to đều gây đau. Nghiệm pháp Lasegue là một trong những nghiệm pháp làm căng dây thần kinh hông to có giá trị trong chẩn đoán và đánh giá mức độ chèn ép rễ, dây thần kinh. Điện trường châm phối hợp bài “Thân thống trục ứ thang” có tác dụng cải thiện nghiệm pháp Lasegue chứng tỏ phương pháp này có tác dụng làm giảm mức độ chèn ép rễ dây thần kinh hông to của đĩa đệm. Kết quả này đạt được có lẽ thông qua tác dụng giảm đau, giãn cơ của phương pháp.
Cũng theo BS. Lê Thành Xuân, cột sống vùng thắt lưng có cấu tạo đặc biệt nên thực hiện được khá nhiều động tác: cúi (gấp cột sống), ngửa (duỗi cột sống), nghiêng và xoay. Khi bị thoát vị đĩa đệm thể ra sau, nhân nhầy sẽ chèn ép vào thần kinh gây đau, co rút các cơ cạnh sống, di lệch khớp đốt sống, co kéo các tổ chức liên kết bao gồm gân cơ, dây chằng, bao khớp… gây hạn chế các động tác vận động của vùng cột sống thắt lưng. Các chỉ số này đuợc đo như sau: Bệnh nhân đứng thẳng, hai gót chân sát nhau, hai bàn chân mở một góc 60 độ rồi làm các động tác cúi, ngửa, nghiêng, xoay. Dùng thước đo tầm vận động cột sống đo góc tạo thành giữa 2 cạnh: một cạnh là cột sống ở tư thế thẳng, cạnh còn lại là cột sống ở các tư thế cúi, ngửa, nghiêng, xoay (Phương pháp Zero). Tầm vận động của cột sống thắt lưng bình thường: cúi 70 độ - 90 độ, ngửa 25 độ - 30 độ, nghiêng từng bên 30 độ - 45 độ, quay từng bên 30 độ - 45 độ.
Kết quả cho thấy truớc điều trị các chỉ số này đều giảm xuống thấp hơn bình thưòng, sau điều trị, các chỉ số này của hai nhóm đều tăng một cách có ý nghĩa thống kê với p<0,05. Mức độ cải thiện các chỉ số này của hai nhóm là tương đương nhau. Như vậy phương pháp điện trường châm kết hợp bài “Thân thống trục ứ thang” có tác dụng cải thiện tầm vận động cột sống thắt lưng ở bệnh nhân bị hội chứng thắt lưng do thoát vị đĩa đệm. Có được hiệu quả này có lẽ nhờ hai phương pháp này đều có tác dụng thông kinh hoạt lạc làm khí huyết bị ứ trệ được lưu thông nên giảm được đau, giãn được cơ và chống được phù nề tại chỗ và nhờ đó làm các khớp vận động linh hoạt. Điều này phù hợp với kết quả cải thiện các chỉ số Schober và Lassegue.
Thanh Tùng