Trong thời gian 3-5 ngày đầu sau khi sinh, sữa được tiết ra gọi là “sữa non”. Sữa này có màu vàng đậm, giàu sodium, chloride và các yếu tố miễn dịch như lactofeirin và immunoglobulin A… nhưng hàm lượng lactose và protein tương đối thấp, 10 ngày sau đẻ, sữa có những đặc tính của “sữa hoàn thiện”.
Các chuyên gia dinh dưỡng cho biết, lượng sữa được tiết ra (nếu được trẻ bú-vì sự tiết sữa sẽ không được duy trì trừ khi trong vòng 3-4 ngày đầu sau đẻ người mẹ cho con bú) tăng dần từ 50 ml trong ngày đầu sau đẻ đến 500 ml vào ngày thứ 5, đến 600 ml sau 1 tháng và 750 ml vào thời điểm 3 tháng. Đối với hầu hết các bà mẹ, khả năng tiết sữa thường nhiều hơn nhu cầu của một đứa trẻ. Quá trình tiết sữa là một quá trình liên tục, nhưng lượng sữa tiết ra được điều chỉnh bởi nhu cầu của trẻ, động tác mút núm vú có tác dụng kích thích để sự chế tiết sữa hoạt động tốt và hiệu quả.
Nhu cầu dinh dưỡng của người mẹ đang nuôi con bú cao hơn nhiều so với người bình thường. Sau khi sinh 4-6 tháng cân nặng của đứa trẻ tăng gấp đôi so với cân nặng sơ sinh. Năng lượng cần tạo được lượng sữa trong thời gian này xấp xỉ tương đương với năng lượng người mẹ tích trữ được trong 9 tháng mang thai.
Năng lượng cần để tạo sữa tỷ lệ với lượng sữa được tiết ra hàng ngày. Trung bình 100 ml sữa chứa 67-70 kcal, hiệu quả năng lượng tạo sữa khoảng 80% (76-94%), như vậy để tạo được 100 ml sữa cần có 85 kcal. Để có một lượng sữa trung bình khoảng 600-750 ml/ngày, nguồn năng lượng sẽ được cung cấp từ lượng mỡ dự trữ có được trong thời kỳ mang thai khoảng 100-200 kcal và bà mẹ cần được cung cấp thêm hàng ngày khoảng 500 kcal cho tạo sữa trong suốt thời gian nuôi con bú. Nói chung, trọng lượng của bà mẹ trong thời kỳ này giảm đi khoảng 0,5-1,0 kg/tháng, tuy vậy có bà mẹ vẫn duy trì được cân nặng và nhiều bà mẹ tăng cân. Trong trường hợp bà mẹ bị giảm cân, không để giảm quá 2 kg/tháng.
Theo các chuyên gia dinh dưỡng, người mẹ đang nuôi con bú cần được chăm sóc dinh dưỡng gần tương tự như người phụ nữ đang mang thai cùng với một số điểm lưu ý thêm như sau: các thực phẩm có lợi cho sức khỏe bà mẹ thì cũng có lợi cho sức khỏe của thai nhi. Ngay sau khi sinh, hầu hết các bà mẹ đều có cảm giác ăn ngon miệng hơn và khát nước. Đây là một yếu tố quan trọng để bà mẹ ăn uống giúp cho hồi phục sức khỏe và tạo sữa tốt hơn. Những thực phẩm cần cho bà mẹ ăn lúc này là ngũ cốc (cơm, mỳ…), thức ăn giàu protein (thịt các loại, trứng các loại, đậu đỗ…), sữa và các chế phẩm, quả và rau các loại. Đặc biệt là bà mẹ phải được uống đủ nước: chất lượng sữa có thể không ảnh hưởng bởi việc bà mẹ có uống đủ nước hay không nhưng số lượng có thể bị ảnh hưởng. Những dấu hiệu như nước tiểu đặc (sẫm màu, nặng mùi), táo bón có thể là biểu hiện của việc bà mẹ chưa uống đủ nước. Hầu hết bà mẹ đang cho con bú cần khoảng 1,2-2,0 lít nước (6-10 cốc to)/ngày. Các loại nước uống thông thường, các loại sữa, nước canh… có thể cung cấp lượng nước này. Bà mẹ cũng có thể uống thêm nước khi thấy khát, thấy nước tiểu đặc, có mùi và táo bón.
Các chuyên gia dinh dưỡng lưu ý nếu bà mẹ tăng cân nhiều trong thời kỳ mang thai, việc giảm cân của bà mẹ trong thời kỳ cho con bú cũng cần phải từ từ và ổn định sao cho đến khi cai sữa, cân nặng của bà mẹ trở về cân nặng lý tưởng sau đó.
Một số thực phẩm mà bà mẹ đang cho con bú cần lưu ý tránh là: trà, cà phê, các loại nước có chứa caffeine có thể sẽ làm đứa trẻ bị kích thích, mất ngủ. Rượu sẽ nhanh chóng tiết qua sữa đồng thời lượng rượu dư thừa phân giải từ từ và giải phóng vào sữa. Thuốc lá: các chất độc của thuốc lá (Nicotine, Marijuana/cần sa) sẽ qua sữa hoặc cũng có thể đứa trẻ hít trực tiếp từ khói thuốc bà mẹ thở ra. Thuốc: nhiều loại thuốc có thể qua sữa nhưng thường với lượng nhỏ không ảnh hưởng tới đứa trẻ nhưng bà mẹ cần phải tham khảo ý kiến của các nhà chuyên môn khi sử dụng thuốc.
Hồng Sơn