Trẻ em ở những cộng đồng nghèo có nguy cơ bị thấp còi gấp 2 lần những trẻ em khác. Suy dinh dưỡng trong bào thai, chậm phát triển trong bào thai chủ yếu do khẩu phần ăn nghèo dinh dưỡng và bệnh tật của bà mẹ trong quá trình mang thai (thiếu máu, nhiễm khuẩn, tim mạch, huyết áp, nhiễm độc thai nghén) đã cản trở đến việc phát triển bình thường của rau thai, ảnh hưởng đến tăng trưởng và phát triển của bào thai. Cân nặng sơ sinh thấp dưới 2.500g bao gồm cả trẻ đẻ non vì suy dinh dưỡng (SDD) bào thai, trẻ không những nhẹ cân mà chiều dài cũng thấp.
Theo các chuyên gia dinh dưỡng, suy dinh dưỡng thấp còi trong hai năm đầu đời, liên quan nhiều đến chế độ nuôi dưỡng, khẩu phần thiếu hụt protein năng lượng và các vi chất dinh dưỡng (kẽm, sắt, iod, vitamin A,D…). Những sự thiếu hụt này không những làm cho trẻ bị SDD thấp còi mà còn ảnh hưởng đến cân nặng của trẻ, nhất là ở những trẻ không được nuôi bằng sữa mẹ và ăn bổ sung hợp lý (ăn bổ sung sớm, ở những trẻ đã ăn bổ sung thì thức ăn đơn điệu, không đảm bảo đủ ít nhất 5 nhóm (trong 8 nhóm) thực phẩm có giá trị dinh dưỡng và không đủ số bữa ăn theo tuổi như khuyến cáo về IYCF 2010 của UNICEF.
Đối với nguyên nhân nhiễm khuẩn, trong 2 năm đầu tiên, nếu trẻ mắc các bệnh nhiễm khuẩn (tiêu chảy, viêm phổi…) tái đi tái lại nhiều lần, phát triển chiều cao trong những năm sau sẽ bị ảnh hưởng vì nhiễm khuẩn làm cho trẻ biếng ăn, nôn trớ, khẩu phần đưa vào cơ thể bị thiếu hụt đồng thời giảm hấp thu các chất dinh dưỡng. Hầu hết các kết quả nghiên cứu đều cho thấy ảnh hưởng của nhiễm khuẩn lên sự tăng cân và chiều dài của trẻ, đặc biệt vào thời điểm 6 tháng tuổi, khi trẻ bắt đầu được cho ăn bổ sung. Trong các bệnh nhiễm khuẩn, tiêu chảy đứng hàng đầu về cả 2 khía cạnh thời gian mắc và tần suất mắc.
Mối quan hệ giữa SDD và nhiễm khuẩn tạo ra một vòng luẩn quẩn và được coi như một “phức hợp nhiễm khuẩn-SDD”, nói một cách chính xác nó là một phức hợp giữa hai nguyên nhân trực tiếp và hậu quả sẽ dẫn tới tình trạng dinh dưỡng kém. Đây cũng là một phức hợp thường gặp trong các vấn đề sức khỏe cộng đồng khác ở trên thế giới hiện nay.
Việt Nam là một nước có tỷ lệ nhiễm cao các loại giun đũa, giun móc mỏ, giun tóc ở tất cả các vùng nhưng đặc biệt cao là những vùng có mật độ dân cư lớn như đồng bằng và các vùng có thói quen dùng phân người không ủ để bón hoa màu. Bệnh sán lá gan thường gặp ở những vùng có thói quen ăn gỏi cá sống, làm cầu tiêu trên ao. Bệnh sán dây hay gặp ở những nơi đồng bào có phong tục ăn các loại thịt lợn, trâu bò chưa nấu chín (tiết canh, tái…). Ước tính ở Việt Nam, khoảng 60-70 % dân số mắc ít nhất là một loại giun sán nào đó. Trong đó nhiễm giun đũa đứng hàng đầu trong các bệnh giun sán, đặc biệt là các vùng đồng bằng trong cả nước với tỷ lệ nhiễm 50-90%. Trung bình một người Việt Nam mắc 7-8 con giun đũa. Trẻ em là lứa tuổi nhiễm giun đũa cao nhất, có trẻ mới 4 tháng tuổi đã tìm thấy trứng trong phân. Tỷ lệ nhiễm giun móc/mỏ ở tất cả các vùng trong toàn quốc trung bình khoảng 50-70%. Tỷ lệ mắc giun tóc cũng rất cao. Đặc biệt ở đồng bằng Bắc Bộ tỷ lệ mắc giun này lên tới 58-89%. Tỷ lệ mắc giun kim từ 20-50%, chủ yếu ở trẻ em dưới 5 tuổi, trẻ em thành phố mắc nhiều hơn là trẻ em ở nông thôn.
Bệnh giun sán có tác hại tới tất cả mọi lứa tuổi nhưng quan trọng nhất vẫn là tác hại đối với trẻ em. Bệnh giun đũa, giun kim đang góp phần gây ra tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em hiện nay và giun móc/mỏ đang góp phần gây ra tình trạng thiếu máu.
Một ngày: 20 con giun đũa sử dụng hết 2,8g gluxit, 0,7g protein; 1 con giun tóc sử dụng hết 0,005 ml máu; 1 con giun móc sử dụng hết 0,2 ml máu. Một người nhiễm 500 con giun móc có thể mất 40-80 ml máu mỗi ngày.
Ngoài việc chiếm các chất dinh dưỡng như protit, gluxit và làm mất một lượng máu lớn, giun sán còn chiếm các vi chất khác của cơ thể như vitamin A,D. Giun kim kích thích gây rối loạn tiêu hóa, rối loạn thần kinh.
Theo các chuyên gia dinh dưỡng, thực hành nuôi dưỡng không đúng là một nguy cơ rất cao đối với SDD trẻ nhỏ. Trẻ không được nuôi bằng sữa mẹ phù hợp thường bị nhiễm trùng tái phát, tăng trưởng kém và vào lúc 1 tháng tuổi tỷ lệ tử vong cao gần gấp 6 lần so với trẻ được bú mẹ. Từ lúc 6 tháng tuổi trở đi, khi sữa mẹ không còn đáp ứng đủ nhu cầu dinh dưỡng, đưa trẻ bắt đầu ăn bổ sung và dần từng bước chuyển đổi để đến giai đoạn tiếp cận và ăn những thức ăn thông thường như mọi thành viên trong gia đình. Đây là một giai đoạn đặc biệt quan trọng với nhiều nguy cơ tác động có hại đến sức khỏe và tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Do nuôi dưỡng không đúng, ở giai đoạn từ 6-18 tháng, tỷ lệ mắc mới SDD tăng rất nhanh ở hầu hết các nước, sự thiếu hụt dinh dưỡng mắc phải trong độ tuổi này rất khó khắc phục, bù đắp ở những năm tiếp sau.
Nghi Anh