Hen phế quản là một bệnh có đặc điểm là viêm mạn tính niêm mạc phế quản làm tăng phản ứng của phế quản thường xuyên với nhiều tác nhân kích thích dẫn đến co thắt lan tỏa cơ trơn phế quản. Sự co thắt phế quản không cố định, thường có thể hồi phục tự nhiên hoặc sau khi dùng thuốc giãn phế quản.
Theo các chuyên gia hô hấp, khẳng định chẩn đoán nếu thấy cơn hen phế quản với các dấu hiệu đặc trưng gồm tiền triệu, bệnh nhân có hắt hơi, sổ mũi, ngứa mắt, ho khan, buồn ngủ. Lúc đầu bệnh nhân khó thở chậm, ở thì thở ra, có tiếng cò cử người khác cũng nghe được, khó thở tăng dần, sau có thể khó thở nhiều, vã mồ hôi, nói từng từ hoặc ngắt quãng. Cơn khó thở kéo dài 5-15 phút, có khi hàng giờ, hàng ngày. Cơn khó thở giảm dần và kết thúc với ho và khạc đàm. Đờm thường trong, quánh, dính. Khám trong cơn hen thấy có ran rít, ran ngáy lan tỏa hai phổi.
Xét nghiệm cận lâm sàng đo chức năng thông khí phổi người bệnh, khi đo với hô hấp ký ngoài cơn, kết quả chức năng thông khí phổi bình thường. Trường hợp đo trong cơn, rối loạn thông khí tắc nghẽn phục hồi hoàn toàn với thuốc giãn phế quản, chỉ số FEV1/FVC ≥ 75% sau hít 400 µg Salbutamol.
Các chuyên gia lưu ý, chẩn đoán hen phế quản nên dựa vào những thông tin ghi nhận của bệnh nhân và nên thực hiện trước khi bắt đầu điều trị kiểm soát hen. Việc khẳng địnhchẩn đoán hen trở nên khó hơn nhiều sau khi bệnh nhân đã điều trị kiểm soát. Các bước tiến hành để chẩn đoán hen phế quản là khai thác bệnh sử và tiền sử gia đình, thời điểm và cách khởi phát của các triệu chứng hô hấp, tiền sử mắc các bệnh dị ứng như viêm mũi dị ứng, do cơ địa của người bệnh hoặc gia đình người bệnh. Khám phát hiện bệnh nhân có tiếng ran rít, ran ngáy thì thở ra. Khi nghe phổi hoặc các dấu hiệu của bệnh lý mắc kèm như viêm mũi dị ứng hoặc polyp mũi. Đo hô hấp ký để ghi nhận giới hạn luồng khí thở ra dao động.
Các xét nghiệm khác được sử dụng là test kích thích phế quản để đánh giá sự tăng tính phản ứng của đường thở; Thử nghiệm dị ứng; đo nồng độ oxit Nitric trong khí thở ra (FENO). Đối với hen ở người hút thuốc và những người đã từng hút thuốc, có thể gặp cả hai phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính hoặc chồng lắp hen - bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính đặc biệt ở những người hút thuốc và người già. Trong trường hợp chẩn đoán không chắc chắn, cần chuyển bệnh nhân đến các cơ sở điều trị chuyên khoa.
Theo các chuyên gia cần đánh giá người bệnh có bệnh đường mắc như viêm mũi, viêm mũi xoang, trào ngược dạ dày thực quản, béo phì, hội chứng ngưng thở khi ngủ, trầm cảm, lo âu. Điều trị bệnh đường mắc có thể góp phần cải thiện kiểm soát hen ở người bệnh.
Trong điều trị, cán bộ y tế cần khuyến cáo bệnh nhân ghi lại việc điều trị của họ, hỏi về tác dụng phụ, quan sát bệnh nhân sử dụng bình xịt và kiểm tra kỹ thuật của người bệnh; thảo luận cởi mở với bệnh nhân về tuân thủ điều trị; kiểm tra bệnh nhân có bảng kế hoạch hành động cho hen; hỏi người bệnh về thái độ, mục tiêu điều trị đối với bệnh hen của họ.
Đối với độ nặng của hen phế quản thể hiện khi người bệnh đã điều trị thường xuyên với thuốc kiểm soát trong vài tháng. Hen nhẹ là hen được kiểm soát tốt với điều trị bậc 1 hoặc bậc 2, nghĩa là chỉ dùng thuốc kiểm soát khi có triệu chứng hoặc điều trị với thuốc kiểm soát như ICS (Corticoidanghit) liều thấp; kháng thụ thể Lenko hoặc chromone. Hen trung bình là hen được kiểm soát tốt với điều trị bậc 3; Hen nặng là hen đòi hỏi điều trị ở bậc 4 hoặc bậc 5 để duy trì sự kiểm soát hoặc hen không kiểm soát được dù điều trị ở mức này.
Khi đã có chẩn đoán hen, đo chức năng hô hấp rất hữu ích giúp xác định nguy cơ tương lai. Nếu FEV1 thấp là dấu hiệu dự báo nguy cơ đợt cấp, nhất là khi FEV1 nhỏ hơn 60% dự đoán. Chức năng hô hấp cần được đo khi khám, chẩn đoán bệnh, sau 3-6 tháng điều trị và định kỳ sau đó.
Trong nguyên tắc điều trị hen phế quản cần lưu ý sự hợp tác giữa bệnh nhân và nhân viên y tế. Điều trị hen hiệu quả đòi hỏi sự hợp tác giữa bệnh nhân và nhân viên y tế. Bệnh nhân có khó thở về bệnh hen, có kỹ năng sử dụng bình hít và tự tin trong xử trí bệnh hen. Nhân viên y tế nên để bệnh nhân tham gia trong các quyết định điều trị hen, bày tỏ mong muốn và các thắc mắc liên quan bệnh hen của mình. Nhân viên y tế có kỹ năng giao tiếp tốt sẽ giúp tăng sự hài lòng của bệnh nhân, tăng tuân thủ điều trị, giảm chi phí y tế, cải thiện kết quả điều trị mà không tăng thời gian tư vấn. Tùy theo hoàn cảnh từng bệnh nhân, nhân viên y tế có các biện pháp phù hợp để giáo dục sức khỏe về hen cho người bệnh giúp cải thiện tuân thủ điều trị, hướng dẫn người bệnh cách sử dụng đúng bình hít. Việc giáo dục sức khỏe cần thực hiện khi bệnh nhân đến thăm khám hoặc tại các buổi sinh hoạt câu lạc bộ bệnh nhân hen./.
Tường Huân