Sa sút trí tuệ (SSTT) thường gặp ở các nước trên thế giới, tỷ lệ mắc tăng theo tuổi thọ. Ở châu Âu tỷ lệ từ 6-8%, tại Việt Nam khoảng 4-5% ở người trên 65 tuổi.
SSTT là hội chứng do tổn thương não mạn tính phát triển với các biểu hiện rối loạn nhận thức nặng dần như giảm trí nhớ, rối loạn chức năng thực hiện, suy luận, điều hành, ngôn ngữ…Rối loạn nhận thức còn đi kèm với các rối loạn cảm xúc, hành vi.
Theo ThS.Ngân Thị Hồng Anh- Giảng viên lớp tập huấn do Bệnh viện Lão khoa Trung ương- phối hợp Sở Y tế tỉnh Khánh Hòa tổ chức vào tháng 12/2016, rối loạn nhận thức làm bệnh nhân không tự chăm sóc cho bản thân, người bệnh trở thành gánh nặng cho gia đình. Trí nhớ phân 02 loại, ngắn hạn và dài hạn. Trí nhớ ngắn hạn có dung lượng nhớ ngắn, 7-8 phần sẽ quên sau 90 giây; Còn trí nhớ dài hạn thường là trong sinh hoạt hằng ngày, thầy cô kiểm tra viết, kiểm tra miệng học sinh thành kỹ năng thực hành, thành trí nhớ biết làm gì.
Thường những biểu hiện biểu đạt của lời nói sẽ mất trước, còn các hành động như đi, đánh đàn mất sau. Người bệnh có thể muốn nói cái bát nhưng nói thành cái đĩa, nói không lưu loát, lâu dần người bệnh không ghép được từ. Về rối loạn hành vi, tác phong người bệnh hoang tưởng, thường gặp là ghen tuông hoặc mất cắp; người bệnh bị kích động, nổi khùng, tăng động, đi nhưng không biết đi đâu; những biểu hiện này làm gia đình chăm sóc rất khó khăn.
SSTT trên phim chụp cắt lớp PET, MRI thấy teo hồi hải mã nhất là trong thể bệnh Alzheimer. Nói, viết thường do thùy thái dương, hồi hải mã điều hành, tái hiện bằng hành động, biết làm gì; kỹ năng làm. Người bị SSTT, Alzheimer có triệu chứng suy giảm trí nhớ ngắn hạn, dài hạn. Giảm trí nhớ ngắn hạn là dấu hiệu sớm, biểu hiện để quên đồ vật, quên uống thuốc, quên tắt bếp, quên lịch hẹn. Còn giảm trí nhớ dài hạn thể hiện tái hiện bằng ngôn ngữ viết như khái niệm lửa- nóng, mùa hè- nóng nực; mùa đông- lạnh. Quên các mốc thời gian năm sinh, sự kiện; đồ vật, gương mặt. Những trí nhớ dài hạn tái hiện bằng hành động như đi xe đạp, đánh đàn, thêu, đan, vẽ…mất muộn nhất; vì vậy, trong điều trị SSTT không dùng thuốc có sử dụng lao động liệu pháp, âm nhạc trị liệu, nghệ thuật trị liệu.
ThS.Hồng Anh chia sẻ, người bệnh SSTT giảm khả năng phán đoán suy luận; giảm khả năng thực hiện các hoạt động hàng ngày, mất tập trung. Người bệnh mất khả năng sử dụng đồ vật như lược, kéo, mặc áo quần, điện thoại. Người bệnh bị mất bước, không đi lại được dù không liệt; không rối loạn thăng bằng. Người bệnh mất khả năng thực hiện các cử chỉ động tác thông thường như tạm biệt, cầu nguyện, chào…
Đối với rối loạn ngôn ngữ, người bệnh bị thất ngôn, thiếu từ ngữ diễn đạt, mượn từ, khó diễn đạt, nói lắp, nói không đúng ngữ pháp, rời rạc, thiếu logic, người khác không hiểu. Ở giai đoạn sau này, người bệnh không nói được. Về khả năng nhận biết, người bệnh quên mặt người thân, mất nhận biết về không gian, địa điểm môi trường đang sống, người bệnh đi lạc. Các rối loạn khác thường gặp như người bệnh không ngủ, kích thích đi lại nhiều, hung dữ; hoang tưởng bị mất cắp; ghen tuông; rối loạn cảm xúc khi khóc, khi cười không phù hợp hoàn cảnh; trầm cảm, lo lắng, hoảng sợ.
Trong phục hồi chức năng bệnh nhân SSTT, ThS.Hồng Anh lưu ý vai trò gia đình người chăm sóc và nhân viên y tế là rất quan trọng. Nguyên tắc là giúp người bệnh sống ở gia đình càng lâu càng tốt. Các hoạt động như thể lực; hoạt động nhận thức, chia sẻ gánh nặng người chăm sóc, duy trì các mối liên hệ, người đồng hành cần được đào tạo chăm sóc người SSTT tại nhà. Những vấn đề này làm tăng chất lượng chăm sóc của bệnh nhân và thành viên gia đình; giảm áp lực và gánh nặng cho gia đình bệnh nhân và người chăm sóc; duy trì khả năng độc lập trong sinh hoạt hàng ngày. Vì vậy, việc đào tạo, huấn luyện cho thành viên gia đình kiến thức về bệnh, cách chăm sóc không dùng thuốc, hỗ trợ về y tế, tài chính và tâm lý.
Đối với phục hồi chức năng tại Bệnh viện, ThS.Hồng Anh chia sẻ ban ngày chia nhóm 5-6 bệnh nhân/nhóm thực hiện các nội dung hoạt động thể lực; câu lạc bộ trí nhớ, hoạt động trị liệu chức năng sinh hoạt hằng ngày; lao động liệu pháp; nghệ thuật trị liệu: đàn, vẽ, tô; âm nhạc trị liệu; ánh sáng trị liệu. Đối với hoạt động thể lực ít nhất 30 phút/ngày, tuần 5 ngày bao gồm tập sức bền, tăng cường sức mạnh cơ và thăng bằng; tập thể lực tốt cho sức khỏe; lợi ích cho tim mạch, hô hấp, rối loạn chuyển hóa, phòng chống loãng xương, ung thư; chống trầm cảm, cải thiện giấc ngủ, làm chậm tiến triển thành SSTT.
ThS.Hồng Anh lưu lý tập vừa phải để người bệnh không quá sức, không thở hổn hển có thể có biến cố cho người bệnh. Tập sức bền thường huy động nhiều nhóm cơ như đạp xe, khiêu vũ, cầu lông, đi bộ. Tập thăng bằng giúp giảm nguy cơ ngã cho người bệnh, môn thái cực quyền là môn tập tốt; hệ tập thăng bằng trong ghế có vịn tay, đứng đổi chân nếu người bệnh yếu cơ tứ đầu đùi là khi ngồi ghế đứng dậy mà rơi mình xuống; ngã ngồi, chú ý ghế đổ có thể gây gãy cổ xương đùi do loãng xương. Tập ngồi ghế đứng lên 50-100 lần/ ngày giúp mạnh cơ tứ đầu đùi. Nhớ rằng, người già nằm tại giường 1 tuần, mất 1 tháng mới sinh hoạt bình thường hàng ngày; nằm 1 tháng mất hàng quý, thậm chí 1 năm sau chưa chắc hồi phục; có khi người già điều trị xong lại bị loét da, teo cơ.
Người cán bộ y tế tập cho người SSTT như tập trẻ em, bắt “nắm lấy cái tai này..”(sơ đồ cơ thể) để người bệnh hồi phục kho nhớ. Đối với phục hồi chức năng nhận thức giúp duy trì, bảo tồn trí nhớ còn lại. Tại Bệnh viện, xây dựng các câu lạc bộ trí nhớ; hoạt động liệu pháp sử dụng cắm hoa; vẽ theo chủ đề, tô màu; âm nhạc, ca hát, làm nội trợ làm bánh, nấu cơm; trò chơi như flash card, giải ô chữ. Đối với phục hồi chức năng nhận thức giúp người bệnh có sổ ghi chép; chuông báo, có người trợ giúp và các hoạt động trong sinh hoạt hằng ngày.
Anh Duy