Tại lớp tập huấn chăm sóc điều trị sức khỏe người cao tuổi (NCT) vào tháng 12/2016 tổ chức tại TP Nha Trang, TS.BS Trần Viết Lực- Bệnh viện Lão khoa Trung ương có bài trình bày “Các lựa chọn điều trị trong hội chứng sa sút trí tuệ”.
Theo TS.Lực, sa sút trí tuệ (SSTT) là một hội chứng không phải một bệnh; trong đó bệnh Alzheimer chiếm tỷ lệ 65%. Quy trình chẩn đoán điều trị quản lý bệnh SSTT gồm khám lâm sàng; trắc nghiệm thần kinh tâm lý; xét nghiệm máu; chẩn đoán hình ảnh MRI, PET-CT; xét nghiệm dịch não tủy tìm các dấu ấn sinh học; chẩn đoán, điều trị và quản lý chăm sóc người bệnh. Điều trị SSTT gồm 04 nội dung: giảm triệu chứng nhận thức; giảm triệu chứng hành vi; làm chậm phát triển bệnh và trì hoãn khởi phát bệnh. Có 03 phương pháp điều trị gồm điều trị không dùng thuốc, điều trị có dùng thuốc và các can thiệp vào gia đình. Nếu đối với người mới suy giảm nhận thức nhẹ, được điều trị trì hoãn bệnh phát triển được 5 năm, giảm tỷ lệ bệnh phát triển thành SSTT xuống được 50%. Hiện nay, Việt Nam đang đối mặt với tốc độ già hóa dân số khá nhanh, chỉ 20 năm tốc độ già hóa so ở Châu Âu là 100 năm, nên tỷ lệ SSTT sẽ tăng cao.
Đối với bệnh Alzheimer có 10 dấu hiệu cảnh báo: mất trí nhớ ảnh hưởng tới kỹ năng nghiệp vụ; khó thực hiện công việc trong gia đình; khó khăn trong giao tiếp ngôn ngữ; sai lạc định hướng thời gian và vị trí; suy giảm phán đoán; khó khăn trong suy nghĩ trừu tượng; để đồ vật không đúng chỗ; có biến đổi khí sắc hoặc ứng xử; nhân cách biến đổi và mất năng lực chủ động.
Trong trường hợp điều trị SSTT do nguyên nhân mạch máu triệu chứng người bệnh được cải thiện rõ ràng hơn so với điều trị bệnh Alzheimer. Tuy nhiên, trên lâm sàng thường một bệnh nhân kết hợp cả SSTT mạch máu và Alzheimer, người bệnh có tổn thương cả mạch máu lớn và mạch máu nhỏ.
TS.Lực phân tích, do cơ chế bệnh sinh Alzheimer là sự hình thành của các mảng amyloid không tự tan đi mà dính vào nhau, cắt đứt sự liên lạc các tế bào thần kinh, làm ảnh hưởng quy trình trao đổi dinh dưỡng, thiếu năng lượng dẫn đến tế bào thần kinh chết dần đi (thoái hóa), nên điều trị là làm sao không để hình thành các mảng amyloid. Khi tế bào thần kinh chết đi, các chất trung gian trung chuyển cũng giảm từ đó xuất hiện các triệu chứng liên quan đến trầm cảm, vận động và tâm thần người bệnh. Việc điều trị triệu chứng giúp hoàn trả lại sự thăng bằng thần kinh này, điều chỉnh hệ thống trung gian dẫn truyền. Lưu ý khi sử dụng các thuốc ức chế men cholinesterase điều trị rối loạn trí nhớ giai đoạn nhẹ, trung bình cần theo dõi tác dụng phụ lên gan; kiểm tra tim mạch, huyết áp, nhịp tim; tình trạng khô miệng đối với người bệnh.
TS. Lực cũng lưu ý điều trị ở NCT vì người bệnh khả năng chịu đựng thuốc kém nên các thuốc chống loạn thần khi sử dụng có thể làm nặng thêm tình trạng SSTT. Vì vậy, thuốc sử dụng đối với NCT cần cho liều thấp, thời gian ngắn. Đối với điều trị NCT, vì thường có nhiều bệnh do vậy bác sĩ chỉ cần ưu tiên sử dụng những thuốc đã được chứng minh có hiệu quả, tránh tình trạng kê đơn quá nhiều loại thuốc. Đối với sử dụng thuốc diazepem, TS.Lực khuyến cáo thuốc có 02 tác dụng phụ là làm bệnh nhân giảm trí nhớ rất nhiều, đối với người SSTT không nên dùng; ngoài ra thuốc diazepem còn gây mất thăng bằng, rối loạn điều phối, làm tăng nguy cơ ngã cho NCT. Nếu có sử dụng thuốc gây nghiện nên dùng không quá 7 ngày. Đối với bệnh Alzheimer, bệnh được xếp loại bệnh tâm thần người già nên được bác sĩ chuyên khoa tâm thần người già điều trị là tốt nhất.
Đối với việc giáo dục hỗ trợ đối với người chăm sóc cho NCT, người chăm sóc cần có kỹ năng khuyến khích độc lập của NCT, đồng thời vẫn đảm bảo an toàn cho người bệnh, sự hỗ trợ chỉ khi cần thiết. Người chăm sóc cần học tập nâng cao kiến thức, kỹ năng hỗ trợ chăm sóc đúng NCT. Nhìn chung, chăm sóc bệnh nhân SSTT cần có sự tham gia của nhiều chuyên ngành; mỗi giai đoạn của bệnh cần chú ý các triệu chứng về nhận thức, hành vi và tâm thần; nhu cầu của người chăm sóc bệnh nhân, các bệnh đi kèm; cần có sự phối hợp giữa cán bộ y tế với người chăm sóc. Trong chăm sóc bệnh nhân SSTT các nguy cơ thường gặp là chấn thương, suy dinh dưỡng và nhiễm khuẩn.
Trong chăm sóc bệnh nhân SSTT cần quan tâm chế độ ăn hợp lý, tăng lượng thức ăn như cá, dầu thực vật; tăng lượng rau quả cung cấp các vitamin cần thiết và chất chống oxy hóa; nếu được ăn uống dinh dưỡng tốt giúp giảm nguy cơ mắc bệnh Alzheimer. Hạn chế ăn mỡ động vật, muối và rượu bia. Thức ăn chế biến ngon miệng, hợp khẩu vị và dễ nuốt. NCT tập thể dục phù hợp điều kiện sức khỏe, tham gia tập dưỡng sinh, đi bộ.
Về duy trì trí nhớ, NCT cần lặp lại công việc, có thời gian biểu cố định, hạn chế thay đổi nếp sinh hoạt. Tham gia các hoạt động trí óc như đánh cờ, sáng tác thơ, nhạc, viết báo, nghiên cứu khoa học. Tham gia câu lạc bộ, các đoàn thể địa phương; đi tham quan, dã ngoại. Các thành viên trong gia đình cần động viên, an ủi. Gia đình cần làm thẻ thông tin cá nhân phòng khi bệnh nhân đi lạc. Ở giai đoạn bệnh nhẹ, bệnh nhân nên dùng thuốc và tập luyện làm chậm phát triển bệnh, gia đình chăm sóc bệnh nhân. Ở giai đoạn nặng, bệnh nhân mất khả năng tự chăm sóc bản thân, phụ thuộc hoàn toàn vào người khác, lúc này cần có người chăm sóc chuyên nghiệp, tắm rửa, chuẩn bị bữa ăn, tập đi lại, sử dụng thuốc men….Bệnh nhân cần được theo dõi sát, giảm thiểu các hạn chế về thể lực; chăm sóc da, giảm đau, chăm sóc vệ sinh tiểu tiện, vệ sinh răng miệng, đảm bảo dinh dưỡng. Ở giai đoạn cuối, bệnh nhân có thể bị loét do tì đè; co rút, chấn thương; nhiễm khuẩn hô hấp, tiết niệu, tiêu hóa, mất sức và suy dinh dưỡng. Bệnh nhân cần được tiếp cận như cách điều trị chăm sóc giảm nhẹ.
Trần Hưng