Tại Hội nghị khoa học Bệnh truyền nhiễm và HIV/AIDS toàn quốc được tổ chức vào tháng 9/2015 vừa qua, tác giả Huỳnh Hồng Quang và Nguyễn Văn Chương đã có báo cáo đề tài “Hai ca bệnh sốt rét ác tính do Plasmodium Vivax tại Việt Nam: Tổng hợp y văn thế giới”.
Theo tác giả nghiên cứu, nhiễm Plasmodium vivax trên thế giới mỗi năm có khoảng 400 triệu trường hợp và lan rộng khắp các quốc gia. Từ lâu nhiễm sốt rét do Plasmodium vivax hay quan niệm là bệnh lành tính và tự khỏi. Những trường hợp ca bệnh sốt rét ác tính do Plasmodium vivax hiếm gặp; các nước ghi nhận và có báo cáo là Ấn Độ, Srilanka, Indonesia, Thái Lan và Việt Nam. Hiện nay với tình trạng gia tăng tỷ lệ kháng thuốc sốt rét toàn cầu, các biến chứng của Plasmodium vivax đang là mối đe dọa cần tập trung giải quyết. Theo Huỳnh Hồng Quang, triệu chứng cận lâm sàng của sốt rét ác tính do Plasmodium vivax thường có giảm tiểu cầu nghiêm trọng, sốt rét ác tính thể não và các triệu chứng rối loạn chức năng gan, thận, phổi cấp.
Nếu trong sốt rét ác tính do Plasmodium falciparum bệnh tác động trên nhiều cơ quan thì ngược lại, Plasmodium vivax thường tác động lên đơn tạng hoặc đơn hệ thống. Hai trường hợp do tác giả Huỳnh Hồng Quang báo cáo sốt rét ác tính do Plasmodium vivax nhập viện với triệu chứng nặng; sau điều trị bệnh nhân đã hồi phục hoàn toàn. Nghiên cứu đã có kết luận sốt rét do Plasmodium vivax có thể dẫn đến biến chứng bất thường và tử vong, tác giả kiến nghị tất cả các hướng dẫn chẩn đoán nên đề nghị bao gồm cả sốt rét ác tính do Plasmodium vivax như là một gợi ý các thầy thuốc tổng thể lâm sàng, nghiên cứu sâu về bệnh sinh, sinh lý bệnh cũng như điều trị sốt rét ác tính là rất quan trọng.
Chúng ta biết rằng đối với sốt rét ác tính thể não chiếm phần lớn các trường hợp sốt rét ác tính. Trên lâm sàng, cần lưu ý triệu chứng đầu tiên của sốt rét ác tính thể não để phát hiện sớm và điều trị kịp thời nhằm hạn chế tử vong. Có hai kiểu khởi phát là khởi phát đột ngột và khởi phát từ từ. Trong trường hợp khởi phát đột ngột bệnh nhân mắc sốt rét đang đi, đứng, ngồi bỗng nhiên xỉu xuống, ngã vật ra, vật vã, giãy giụa, ú ớ, nói lảm nhảm, sau đó lờ đờ, mê man, bất tỉnh. Một số trường hợp khi ngã xuống lên cơn co giật kiểu động kinh. Tỷ lệ gặp kiểu khởi phát đột ngột trong sốt rét ác tính thể não thường gặp 20-30%.
Đối với kiểu khởi phát từ từ, bệnh nhân mắc sốt rét sau một vài cơn sốt kèm theo triệu chứng dự báo sốt rét ác tính thường 1-2 ngày trước khi người bệnh chuyển sang sốt rét ác tính thể não. Y văn đã tổng kết có 10 dấu hiệu dự báo sốt rét ác tính cần lưu ý gồm: kiểu sốt liên tục, dao động theo hình chữ W-M; sốt chồng cơn, sốt 2-3 cơn mỗi ngày, sốt kéo dài trên 24 giờ, đôi lúc có biểu hiện lú lẫn, mất định hướng thoáng qua; mất ngủ nặng từ 1-2 ngày; thức trắng đêm; đổ nhiều mồ hôi, mồ hôi vã thành giọt; li bì hoặc bị kích thích như xao xuyến, vật vã hoặc bần thần, chậm chạp; nhức đầu dữ dội, đầu đau như búa bổ; có lúc tiểu dầm, đi tiểu không tự chủ; nôn nhiều, nôn thốc tháo; đi tiêu chảy, phân lỏng tóe nước; mật độ ký sinh trùng sốt rét trên 40.000/mm3 máu. Từ những triệu chứng dự báo này, người bệnh chuyển dần từ từ vào tình trạng hôn mê với những dấu hiệu: khờ khạo, ngớ ngẩn, nói luôn miệng, la hét vô cớ, nói lẫn liên tục; có hành động lú lẫn, đi lại nhiều không lý do, đi lang thang, đi lạc, hoảng hốt, sợ hãi... Khi bác sĩ khám bệnh gọi hỏi người bệnh chỉ mở mắt, quên tên tuổi, trả lời không chính xác, lẫn lộn, ú ớ, nói ngọng; khi kích thích đau ở chân, tay có phản ứng rụt lại.
Khi phát hiện những triệu chứng khởi phát này, người nhà người bệnh phối hợp nhân viên y tế để có biện pháp can thiệp điều trị kịp thời, mọi sự chậm trễ rất dễ có nguy cơ dẫn đến người bệnh tử vong.
Cũng tại Hội nghị khoa học, thông tin lưu ý là tình trạng kháng thuốc artemisimin được báo cáo lần đầu tiên tại biên giới Thái Lan – Campuchia và hiện đã được khẳng định ở miền Nam Việt Nam và một số nơi khác ở Đông Nam Á. Tổ chức Y tế Thế giới đã đưa ra chiến lược tiếp cận sốt rét do vivax và xét nghiệm tại chỗ cho tình trạng thiếu hụt G6PG nhằm hỗ trợ cho việc điều trị bằng primaquine.
Anh Duy