Theo BS.CKII Lê Minh- Trưởng Khoa Thần kinh Bệnh viện Đại học Y Dược TP Hồ Chí Minh, hội chứng Parkinson là một hội chứng có sự phối hợp của các triệu chứng lâm sàng gồm: cử động chậm (bradykinesia), run lúc nghỉ (resting tremor), đơ cứng (rigidity), mất phản xạ tư thế (postural imbalance), tư thế gấp (flexed posture) và đóng băng (freezing). Trong đó, cử động chậm là triệu chứng bắt buộc phải có. Trước đây, mất phản xạ tư thế được đưa vào một tiêu chuẩn, nay không đòi hỏi phải có; có lẽ vì chờ có triệu chứng mất phản xạ tư thế thì bệnh nhân đã ở giai đoạn muộn. BS.Minh lưu ý chẩn đoán hội chứng Parkinson cần có 3 triệu chứng đầu trong 6 triệu chứng là cử động chậm, run lúc nghỉ và đơ cứng, hoặc ít ra có 2 trong 3 triệu chứng này.
Về chẩn đoán phân biệt các hội chứng Parkinson gồm bệnh Parkinson nguyên phát; hội chứng Parkinson thứ phát (secondary Parkinsonism) và hội chứng Parkinson trong các bệnh thoái hóa khác. Trong đó, bệnh Parkinson nguyên phát thường xuất hiện lẻ tẻ, 10% có tính gia đình. Đối với hội chứng Parkinson thứ phát, nguyên nhân có thể do thuốc, do độc chất; do bệnh nhiễm, do bệnh chuyển hóa, do bệnh mạch máu não hoặc do u.
BS.Minh cho biết đặc điểm lâm sàng của hội chứng Parkinson mạch máu gồm 3 nhóm (1) hội chứng Parkinson nửa thân mình dưới, đây là bệnh cảnh cổ điển, điển hình;(2) hội chứng Parkinson nửa người xuất hiện muộn sau một hội chứng yếu nửa người cấp của đột quỵ và có thể có cả run lúc nghỉ đi kèm; (3) bệnh Binswanger có thể có biểu lộ của hội chứng Parkinson đi kèm, đôi khi cho bệnh cảnh của một hội chứng Parkinson nhạy cảm với thuốc Levodopa.
Về hội chứng Parkinson nửa thân mình dưới (lower half body Parkinsonism) triệu chứng lâm sàng khởi động bước đi khó khăn, đi dạng chân, dễ ngã. Giọng nói ngượng nghịu, nuốt sặc; cử động chân tay chậm chạp, đơ cứng. Các triệu chứng có thể có là triệu chứng giả hành; triệu chứng tháp hoặc suy giảm nhận thức. Hội chứng có diễn tiến âm thần, nặng dần; từ từ đến 70% trương hợp; hoặc diễn tiến bệnh theo từng nấc một, kiểu bậc thang. Bác sĩ chuyên khoa cần thăm dò cận lâm sàng hỗ trợ chẩn đoán bằng test khứu giác, bất thường hình ảnh học và tiền sử đột quỵ, Dopamine transporter SPECT bình thường.
Về điều trị, BS.Minh chia sẻ sử dụng Levodopa < 1000mg/ngày trong ít nhất 6 tuần; có chừng 1/3 bệnh nhân đáp ứng điều trị. Những bệnh nhân tổn thương lỗ khuyết ở hạch đáy thường có đáp ứng với Levodopa.
Tiêu chuẩn chẩn đoán lâm sàng hội chứng Parkinson mạch máu, BS.Minh lưu ý gồm: cử động chậm và có kèm ít nhất một trong các triệu chứng run lúc nghỉ, đơ cứng cơ, mất thăng bằng tư thế không do rối loạn thị giác; tiền đình, tiểu não, hay cảm giác bản thể gây ra. Tiêu chuẩn về cận lâm sàng có chứng cứ của bệnh mạch máu não được ghi nhận trên CT, MRI hoặc có sự hiện diện của các triệu chứng thần kinh định vị phù hợp với một người đột quỵ.
Trong thực hành lâm sàng, bác sĩ cần chú ý những bệnh nhân khởi phát bệnh cấp hay muộn của những ổ nhồi máu não tại các vùng (hoặc gần vùng) có thể làm tăng hoạt động vận động ly tâm của các hạch đáy hoặc giảm hoạt động phóng lực đồi thị võ não. Bệnh cảnh Parkinson xuất hiện trong vòng 1 năm sau đột quỵ, triệu chứng lâm sàng có hội chứng giảm cử động, đơ cứng hoặc tư thế lê chân ở nửa người. Một chú ý khác là bệnh cảnh Parkinson khởi phát âm thầm trong trường hợp tổn thương lan tỏa của chất trắng dưới vỏ, triệu chứng phân bố 2 bên, có sự hiện diện tư thế đi lết chân hay suy giảm nhận thức sớm.
Tiêu chuẩn loại trừ hội chứng Parkinson mạch máu gồm tiền sử bệnh nhân bị chấn thương đầu nhiều lần, viêm não, chụp CT hoặc MRI phát hiện u não hay tràn dịch não thất thông thương. Rối loạn vận động trong hội chứng Parkinson mạch máu khởi phát cấp, lâm sàng cử động chậm chủ yếu ở hai chân, bệnh nhân không có run, vị trí tổn thương đột quỵ ở cầu nhạt ngoài, bèo sẫm.
Đối với các triệu chứng múa vung, múa giật; Asterixis cũng có khởi phát cấp. Vị trí tổn thương của đột quỵ đối với múa vung, múa giật ở bèo sẫm, nhân dưới đồi; nhân đuôi; còn Asterixis vị trí tổn thương ở đồi thị (nhân bụng bên, sau bên); trung não; vỏ não trán- đỉnh.
Đối với loạn trương lực bệnh khởi phát muộn (9 tháng ), vị trí tổn thương đột quỵ ở bèo sẫm, đồi thị (nhân sau bên); còn cử động rập khuôn khởi phát muộn khoảng 1 tháng sau, vị trí tổn thương ở hạch đáy.
Nguyên Khải