Theo nhận định của Cục phòng chống HIV/AIDS, tại 12 huyện của 5 tỉnh, thành phố triển khai mô hình lồng ghép cung cấp dịch vụ lao/HIV là tương đối thành công, đạt được các mục tiêu cơ bản đề ra. Người bệnh đã thực hiện tốt khi được tiếp cận 2 dịch vụ tại cùng một cơ sở; giảm tỷ lệ mất dấu và mô hình có thể nhân rộng để triển khai trong toàn quốc.
Thực trạng trước khi triển khai mô hình lồng ghép cung cấp dịch vụ lao/HIV tại tuyến huyện, xã nhiều bệnh nhân lao/HIV không được cung cấp dịch vụ HIV và nhiều người bệnh HIV không được khám sàng lọc lao. Khi chuyển tuyến bệnh nhân giữa 2 chương trình lao/HIV không có công cụ kiểm soát. Do nhiều huyện, cơ sở điều trị HIV/AIDS tại huyện vì vậy người bệnh phải lên tuyến tỉnh, huyện để được điều trị.
Mô hình lồng ghép cung cấp dịch vụ lao/HIV xác định mục tiêu cần đạt là chẩn đoán lao sớm cho người nhiễm HIV; xét nghiệm phát hiện HIV ở người bệnh lao; từ đó điều trị sớm, hiệu quả lao và ARV cho người bệnh đồng mắc lao/HIV, giảm tỷ lệ tử vong cho người bệnh. Sự lồng ghép mô hình lao/HIV sẽ đạt được mục tiêu giảm chi phí cơ sở vật chất, chi phí vận hành trong quản lý và cung cấp dịch vụ lao/HIV.
Nguyên tắc triển khai mô hình đối với Trung tâm y tế có 1 chức năng, có Bệnh viện huyện là đưa chức năng chẩn đoán và điều trị lao của tổ lao vào cơ sở lồng ghép lao/HIV; bổ sung mới dịch vụ điều trị HIV tại cơ sở lồng ghép; cơ sở lồng ghép lao/HIV trực thuộc khoa phòng khám bệnh. Đối với Trung tâm y tế 2 chức năng thực hiện tất cả các dịch vụ tại phòng khám lồng ghép. Tại tuyến xã lồng ghép, phối hợp chuyên trách HIV và chuyên trách lao xã để theo dõi, cấp thuốc cho người bệnh lao và HIV, quản lý tốt chương trình đề ra.
Theo chia sẻ của đại diện Cục phòng chống HIV/AIDS; sau hội nghị triển khai tháng 8/2016, đến nay các tỉnh có phòng khám lồng ghép HIV/lao đã hoạt động gồm tỉnh Nam Định (1/2017); tỉnh Tây Ninh (tháng 3/2017) và Điện Biên (tháng 3/2017). Các tỉnh, thành phố Cần Thơ, Bình Dương, Nghệ An, Hải Dương đang trong giai đoạn hoàn thiện tổ chức nhân sự và chuyển thuốc lao vào bệnh viện nơi đặt cơ sở lồng ghép và sẽ vận hành vào quý 2/2017.
Đối với công tác quản lý nhân sự, nòng cốt là nhân viên của khoa khám bệnh hoặc nhân viên của phòng khám ngoại trú HIV và tổ lao của Trung tâm y tế huyện. Nhân viên cấp phát thuốc ARV/lao/nhiễm trùng cơ hội và nhân viên xét nghiệm là nhân viên của phòng cấp thuốc ngoại trú và xét nghiệm của khoa khám bệnh; các nhân viên đều được tập huấn đầy đủ theo quy định về chuyên môn.
Như vậy trước khi lồng ghép người bệnh để được chẩn đoán lao ít nhất có 3 lần gồm: đến phòng khám HIV để sàng lọc lao; 1 lần đến tổ lao chẩn đoán lao; 1 lần quay lại cơ sở điều trị HIV để thông báo kết quả và điều chỉnh phác đồ điều trị nếu cần thiết. Sau khi thực hiện mô hình lồng ghép người bệnh chỉ đến 1 lần phòng khám để được sàng lọc lao, chẩn đoán lao và nhận kết quả chẩn đoán, đưa vào điều trị cả lao và ARV. Trước đây thời gian được chẩn đoán và điều trị lao ít nhất phải 1 tuần, nay sau lồng ghép chỉ trong ngày nếu xét nghiệm AFB(+); 2-3 ngày nếu AFB(-); không có tình trạng bệnh nhân mất dấu, đến muộn trong quá trình chuyển gửi; một bác sĩ sẽ nắm rõ quá trình điều trị ARV và lao.
Đối với chương trình lồng ghép một thuận lợi là giảm được nhân sự, chi phí vận hành cơ sở; một cán bộ làm nhiều việc nhưng chất lượng dịch vụ điều trị lao/HIV không thay đổi; tăng được chất lượng chẩn đoán, điều trị cho bệnh nhân đồng mắc lao/HIV và kết nối bảo hiểm y tế tốt, bảo đảm được yếu tố bền vững của chương trình. Về hạn chế của mô hình, do đây là mô hình mới thực hiện lồng ghép lao/HIV vì vậy nhiều cơ sở cung cấp dịch vụ chưa lồng ghép hệ thống quản lý chương trình, giám sát xã phường, chưa lồng ghép hệ thống báo cáo lao và HIV; chưa triển khai rộng rãi hoạt động cấp thuốc ARV tại tuyến xã, phường và một hạn chế là tỷ lệ bệnh nhân điều trị tại phòng khám có thẻ bảo hiểm y tế chưa cao.
Cục phòng chống HIV/AIDS khuyến cáo phòng khám lồng ghép lao/HIV tốt nhất đặt tại khoa khám bệnh để hướng tới thanh toán các dịch vụ xét nghiệm và thuốc điều trị thông qua bảo hiểm y tế; việc cấp thuốc ARV cho bệnh nhân HIV như thuốc lao ở những xã có nhiều bệnh nhân (trên 5 bệnh nhân).
Để thực hiện tốt hơn mô hình, cần thường xuyên tổ chức giao ban 2 chương trình; xây dựng áp dụng quy trình quản lý người bệnh từ chẩn đoán đến điều trị; tăng cường công tác chẩn đoán lao đối với người nhiễm HIV, áp dụng xét nghiệm gene-xpert trong chẩn đoán lao đối với người nhiễm HIV và tiếp tục sàng lọc lao cho người nhiễm HIV.
Hữu Lai