Theo thống kê của Bệnh viện Ung bướu TP Hồ Chí Minh, tổng số trường hợp ung thư của TP Hồ Chí Minh năm 2014 gần 9000 ca, trong đó nam giới hơn 4000 ca, nữ giới là 4900 ca. Ung thư gan ở nam giới có 641 ca, chiếm tỷ lệ 15,8%; ở nữ giới ung thư gan gặp 198 ca, chiếm tỷ lệ 4%.
Báo cáo lưu ý ở độ tuổi từ 35 đến dưới 65 tuổi các ung thư thường gặp ở nam giới là ung thư phổi, gan, đại trực tràng, dạ dày và vòm hầu. Các ung thư này có xuất độ đặc hiệu theo tuổi cao hẳn lên so với xuất độ đặc hiệu theo tuổi ở các nhóm tuổi trẻ hơn. Sau 65 tuổi, ung thư phổi, gan, đại trực tràng thường gặp ở cả 2 giới nam, nữ có xuất độ đặc hiệu theo tuổi cao nhất so với các nhóm tuổi khác. Ung thư gan tăng nhanh từ sau 40 tuổi và tăng dần theo tuổi, đạt mức cao nhất ở nhóm tuổi từ 80 trở lên.
Gan nằm ở phía sau bờ sườn bên phải và dưới cơ hoành. Máu rời khỏi dạ dày và ruột đều chảy qua gan. Gan chế biến các chất bổ dưỡng và các loại thuốc từ dòng máu này thành các dạng dễ dùng cho cơ thể. Ung thư gan thường có triệu chứng thầm lặng, ban đầu không có triệu chứng. Các triệu chứng âm thầm, mờ nhạt như cảm giác ăn không ngon, ăn khó tiêu, mệt đuối và nặng ở dưới bờ sườn phải. Khi siêu âm thấy gan có u lan rộng, bụng trướng nước, người bệnh không thèm ăn, mệt mỏi, vàng da là các triệu chứng ở giai đoạn trễ.
Theo PGS Nguyễn Thị Băng Sương – Khoa xét nghiệm Đại học Y dược TP Hồ Chí Minh, kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh chỉ phát hiện ung thư gan khi đã xuất hiện các khối u. Nhu cầu tìm ra các chỉ dấu sinh hóa, miễn dịch do tế bào ung thư tiết ra giúp phát hiện ung thư sớm, trước khi xuất hiện khối u là vấn đề hết sức cần thiết. Theo PGS Băng Sương, tại Việt Nam hiện các chỉ dấu được sử dụng trong chẩn đoán sớm ung thư gan là xét nghiệm α-fetoprotein (AFP); AFP-L3 và DCP hay còn gọi là PIVKAII.
Xét nghiệm AFP là xét nghiệm được sử dụng tầm soát ung thư gan. AFP là glycoprotein có một chuỗi đơn, trọng lượng phân tử 70kDa và carbohydrat chiếm 4%. AFP được tổng hợp chính ở gan phôi thai và túi noãn hoàng, rồi vào dịch ối, đi qua rau thai vào máu mẹ. Nồng độ trong huyết thanh của AFP nhanh chóng giảm xuống sau khi sinh và sự biểu hiện của nó bị ức chế ở người trưởng thành.
Ở người khỏe mạnh, nồng độ AFP huyết thanh là 0 – 7ng/mL. Nồng độ AFP khi đạt 20ng/mL là giá trị cắt được sử dụng phân biệt bệnh nhân có và không có ung thư gan. Độ nhạy của xét nghiệm AFP 41-65%; độ đặc hiệu 80-90%. AFP huyết thanh có sự tương quan thuận một cách có ý nghĩa với kích thước của khối u ung thư gan.
AFP là chỉ dấu có giá trị để phát hiện bệnh và đánh giá giai đoạn bệnh. Theo khuyến cáo Hội nghiên cứu gan Châu Á – TBD bệnh nhân có nguy cơ cao bị ung thư gan cần kiểm tra AFP kết hợp siêu âm định kỳ 6 tháng/lần. Tuy nhiên trên lâm sàng có những trường hợp bệnh nhân ung thư gan nhưng chỉ số AFP không tăng hoặc không bị ung thư gan nhưng AFP tăng như trường hợp bệnh nhân bị bệnh gan mạn, viêm gan, xơ gan, u quái tinh hoàn, phụ nữ có thai.
Xét nghiệm AFP-L3 là một đồng đẳng của AFP. AFP-L1 gặp ở những người bị bệnh gan lành tính như viêm gan B mạn hoặc xơ gan. AFP-L2 gặp ở trường hợp khối u túi noãn hoàng. AFP-L3 được sản xuất bởi các tế bào gan ác tính, bệnh nhân bị ung thư gan. AFP-L3 được ghi nhận là tỷ lệ phần trăm của AFP-L3/AFP. Người có giá trị AFP-L3 cao hơn 10% thì tăng gấp 7 lần nguy cơ xuất hiện ung thư gan trong vòng 21 tháng.
Xét nghiệm DCP (Des-gamma-carboxy prothrombin) hay PIVKAII là một dạng bất thường tạo ra do thiếu vitamin K của prothrombin, một yếu tố đông máu được sản xuất từ gan. DCP có thể được sản xuất bởi các khối u gan. Nồng độ DCP bình thường là 0-7,5ng/ml. Với giá trị cắt là 25ng/mL thì xét nghiệm DCP có độ nhạy 87%, độ đặc hiệu 85% trong chẩn đoán ung thư gan.
Nhiều nghiên cứu cho thấy sự tăng DCP thường phản ánh tình trạng của bệnh, kích thước của khối u, sự xâm lấn tĩnh mạch cửa. Sau phẫu thuật cắt bỏ khối u hệ điều trị theo phương pháp khác nồng độ DCP giảm nhanh, sự tăng DCP trở lại sau điều trị tiên lượng bệnh tái phát hoặc thất bại của điều trị. Xét nghiệm DCP có độ nhạy cao hơn so với xét nghiệm AFP. Các nghiên cứu cũng lưu ý sự kết hợp của xét nghiệm DCP và AFP sẽ làm tăng lên rõ rệt độ nhạy và độ đặc hiệu đối với chẩn đoán sớm bệnh ung thư gan.Từ năm 2008, Nhật Bản đã đưa ra hướng dẫn tầm soát ung thư gan với 3 chỉ dấu DCP, AFP và AFP-L3.
Văn Hanh