Biến chứng thần kinh ngoại vi ở người bệnh đái tháo đường týp 2 là một biến chứng hay gặp nhưng thường được phát hiện muộn do triệu chứng nghèo nàn, người bệnh ít để ý. Biến chứng thần kinh ngoại vi ít gây ra tử vong nhưng ảnh hưởng nhiều đến chất lượng cuộc sống hàng ngày của người bệnh do tình trạng rối loạn cảm giác gây ra và những tổn thương khó hồi phục về vận động như teo cơ, yếu liệt gây ra.
Theo các chuyên gia đái tháo đường, biến chứng thần kinh ngoại vi phối hợp với bệnh lý thần kinh tự động và nhiễm trùng là những yếu tố làm người bệnh dễ trở thành người tàn phế như tắc mạch chi, hoại tử và loét bàn chân, làm tỷ lệ cắt cụt chi do biến chứng thần kinh ngày càng tăng lên. Vì vậy công tác chẩn đoán sớm là yếu tố quyết định trong điều trị, tiên lượng tổn thương thần kinh ngoại vi ở người đái tháo đường. Một số phương pháp được sử dụng để đánh giá tổn thương thần kinh ngoại vi như đánh giá cảm giác bằng kích thích rung, cảm giác nhiệt bằng kích thích dùng nhiệt độ nóng, lạnh, đo dẫn truyền thần kinh. Phương pháp đo dẫn truyền thần kinh có độ nhạy, độ đặc hiệu cao nhưng thực hiện phức tạp, tốn thời gian, chi phí cao. Test Monofilament được thực hiện đánh giá tổn thương thần kinh sử dụng sợi dây đặt lên da người bệnh bằng lực ép, đánh giá sự mất hoặc giảm cảm giác áp lực trên da ở người bệnh đái tháo đường có biến chứng thần kinh ngoại vi. Phương pháp này dụng cụ đơn giản, thực hiện nhanh và áp dụng rộng rãi được cho y tế cơ sở; được Hiệp hội đái tháo đường Mỹ khuyên dùng.
Từ tháng 1 đến tháng 5/2017, nhóm tác giả nghiên cứu Nguyễn Thị Bình cùng cộng sự Trường Đại học Y Hà Nội thực hiện nghiên cứu mô tả cắt ngang, báo cáo đề tài “Mối tương quan giữa mức độ kiểm soát glucose máu với test Monofilament trên bệnh nhân đái tháo đường týp 2”. Đối tượng nghiên cứu là những bệnh nhân được chẩn đoán đái tháo đường theo tiêu chuẩn của ADA 2017. Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân có test Monofilament dương tính: những bệnh nhân có mất nhận cảm từ 2 vị trí trở lên trong 10 vị trí khám mỗi bàn chân ở cả 2 bàn chân. Trong bước tiến hành nghiên cứu tác giả cho biết hỏi tình trạng rối loạn cảm giác nông như cảm giác tê bì như kiến bò, cảm giác bỏng rát, cảm giác đau. Khám tình trạng da, móng, chai chân; đánh giá tình trạng nhóm cơ bàn chân, kém vận động, teo cơ. Thăm khám bằng Monofilament sử dụng loại 5,07/10g, tiến hành thăm khám ở 10 vị trí của bàn chân.
Tác giả Nguyễn Thị Bình phân tích báo cáo, có 24 bệnh nhân đủ điều kiện tham gia nghiên cứu. Thời gian phát hiện bệnh chính xác là thời gian mắc bệnh; nhưng trên thực tế hầu hết bệnh nhân đái tháo đường týp 2 chỉ khi nào có triệu chứng bệnh rõ ràng hoặc tình cờ phát hiện glucose máu cao chứ trước đó hoàn toàn không biết glucose máu của mình cao từ lúc nào. Gần một nửa đối tượng nghiên cứu tham gia mắc bệnh kéo dài trên 10 năm; trung bình là 8,8 năm; với thời gian mắc bệnh trên 10 năm khả năng biến chứng thần kinh ngoại vi thường gặp. Có những nghiên cứu cho thấy có 50% bệnh nhân đái tháo đường týp 2 mới được phát hiện bệnh đã có biến chứng thần kinh ngoại vi trên lâm sàng.
Tác giả nghiên cứu cho biết, HbA1C hay Hemoglobin A1C là chỉ số thể hiện huyết sắc tố gắn glucose. Khi glucose máu tăng, hemoglobin gắn glucose tăng; do vậy HbA1C được dùng đánh giá tình trạng glucose máu trong vòng 3 tháng. Kết quả trong nghiên cứu có 79% bệnh nhân kiểm soát glucose máu trong 3 tháng qua, chưa tuân thủ điều trị, bệnh phát hiện giai đoạn muộn, đã có biến chứng, do vậy đối tượng nghiên cứu có test Monofilament dương tính.
Bác sĩ Bình chia sẻ, biến chứng thần kinh ngoại vi xuất hiện âm thầm, biểu hiện lâm sàng đa dạng. Trong nghiên cứu, tổn thương rối loạn cảm giác chiếm 58%, chủ yếu tê bì, rát bỏng, người bệnh mô tả như có kiến bò ở cẳng chân, bàn chân, cẳng tay, thân mình. Có 2 bệnh nhân mô tả có cảm giác bỏng rát ở bàn chân, lòng bàn chân như có lửa đốt, người bệnh không dám đi chân trần trên mặt đất. Tác giả Pfeifer mô tả tổn thương thần kinh bệnh nhân đái tháo đường có 2 giai đoạn: tổn thương rối loạn chuyển hóa và tổn thương cấu trúc. Ở giai đoạn đầu rối loạn chuyển hóa ưu thế; lúc này tế bào thần kinh đã có những biến đổi về chức năng nhưng chưa có những thay đổi về cấu trúc, biểu hiện bệnh nhân rối loạn cảm giác chủ quan, có thể hồi phục nếu glucose huyết được kiểm soát chặt chẽ. Ở giai đoạn muộn, khi cấu trúc đã bị biến đổi, có sự tham gia của cơ chế vi mạch trong tổn thương thần kinh, tế bào thần kinh không còn hồi phục, triệu chứng rối loạn cảm giác tồn tại dai dẳng.
Nếu số năm mắc bệnh đái tháo đường càng lâu thì tổn thương thần kinh thăm khám bằng test Monofilament càng rõ ràng, thể hiện vị trí mất nhận cảm Monofilament tăng và ngược lại. Tác giả nghiên cứu cho rằng việc thực hiện test Monofilament nên được áp dụng thành quy trình khám và sàng lọc các tổn thương thần kinh trên lâm sàng đối với bệnh nhân đái tháo đường týp 2. Thường những bệnh nhân kiểm soát đường máu kém sẽ có số vị trí mất cảm giác với Monofilament cao hơn nhóm kiểm soát tốt và chưa tốt. Độ nhạy của phương pháp Monofilament từ 41-93%, độ đặc hiệu 68-100%.
Tác giả nhấn mạnh, thời gian mắc bệnh càng dài cùng với mức độ kiểm soát glucose máu kém sẽ làm tổn thương thần kinh rõ ràng qua thăm khám test Monofilament dễ phát hiện hơn.
Tường Huân