Theo Bs Lê Anh Dũng-giám đốc Trung tâm phòng chống Sốt rét-ký sinh trùng côn trùng tỉnh, bệnh sốt rét là một bệnh truyền nhiễm do ký sinh trùng trong máu Plasmodium spp. gây ra, thường gặp ở các nước thuộc miền nhiệt đới trong đó có Việt Nam.
Bệnh sốt rét lây lan chủ yếu từ người này sang người khác qua trung gian là muỗi đòn xóc ( muỗi Anopheles). Ký sinh trùng sốt rét sống chủ yếu trong hồng cầu máu và gây bệnh toàn thân, có thể có tổn thương ở nhiều cơ quan khác nhau. Thể sốt rét ác tính rất nguy hiểm. Biểu hiện điển hình thường là cơn sốt rét, có kèm gan, lách to hoặc thiếu máu. Ngoài ra, còn có những thể nặng có thể gây tử vong như sốt rét thể não, sốt rét tiểu huyết sắc tố, suy thận, suy gan, trụy tim mạch. Biểu hiện của bệnh sốt rét có thể thay đổi từ nhẹ đến nặng tùy thuộc vào nhiều yếu tố như là: loại ký sinh trùng mắc phải, tình trạng miễn nhiễm của ký chủ, cơ địa ký chủ (thai nghén, suy dinh dưỡng...). Thời kỳ ủ bệnh trong bệnh sốt rét là thời gian từ khi bị nhiễm ký sinh trùng cho đến khi xuất hiện các triệu chứng lâm sàng đầu tiên. Thời gian này trung bình từ 9 - 30 ngày thay đổi tùy theo từng chủng loại ký sinh trùng sốt rét.
Biểu hiện lâm sàng kinh điển của bệnh sốt rét bao gồm các cơn sốt điển hình trải qua 3 giai đoạn: rét run, sốt cao, vã mồ hôi. Một cơn sốt thường kéo dài từ 2 - 8 giờ và ngoài cơn sốt bệnh nhân không có cảm giác bị bệnh. Ngoài ra có thể có các triệu chứng đi kèm khác như là: nhức đầu, mệt mỏi, suy nhược, buồn nôn, đau cơ, rối loạn tiêu hóa...
Đối với những người bị sốt rét lần đầu, kiểu sốt cơn điển hình như thế thì không thường gặp, trong khi những triệu chứng đi kèm khác lại thường xuất hiện, làm cho chúng ta dễ nhầm lẫn với các bệnh khác như là bệnh sốt xuất huyết, cúm, nhiễm siêu vi... Người mắc bệnh sốt rét thường xuyên bị thiếu máu, người gầy, da xanh, niêm mạc mắt nhợt. Sốt rét có thể làm cho lách to, phù nề do suy dinh dưỡng, phụ nữ có thai mắc sốt rét dễ bị đẻ non, sảy thai, thai chết lưu, trẻ em mắc sốt rét dễ bị suy dinh dưỡng, chậm lớn. Người mắc sốt rét không được điều trị sẽ chuyển thành sốt rét ác tính và chết. Nếu mắc bệnh sốt rét không được điều trị hoặc điều trị không đúng sẽ là nguồn bệnh để lây sang người khác làm cho nhiều người mắc bệnh, gây nên dịch sốt rét.
Bs Dũng cho biết, sốt rét ác tính thường do P. falciparum gây nên nên còn được xem như biến chứng của nhiễm P. falciparum. Ở những trường hợp này, có nguy kịch đe dọa đến tính mạng bệnh nhân nếu không được điều trị kịp thời. Sốt rét thể não có thể xảy ra đơn thuần hoặc kèm theo các tổn thương nội tạng như suy thận, suy gan, sốc, thiếu máu, phù phổi, suy hô hấp... Tỷ lệ chuyển đổi từ sốt rét vào sốt rét ác tính có khuynh hướng giảm ngược với lứa tuổi, giảm với thời gian người ta sống trong vùng sốt rét, thấp ở những người sinh đẻ và sống trong vùng sốt rét từ bé.
Điều kiện thuận lợi cho các thể sốt rét nặng dễ xảy ra được ghi nhận là đối với những người mới vào vùng sốt rét lưu hành (không có miễn dịch sẵn, còn gọi là sốt rét sơ nhiễm); phụ nữ có thai; trẻ em trong lứa tuổi từ 6 đến 9 tháng tuổi; những người nghiện ma túy; những người lao động cường độ cao (làm rẫy, phá rừng, xây dựng, làm đường, cầu cống, hành quân dã ngoại,...); những người điều trị bệnh sốt rét không đủ liều lượng.
Bs Dũng cho biết, điều trị sốt rét cần phải đạt được 2 mục đích: cắt cơn sốt, khống chế ký sinh trùng, phục hồi sức khỏe cho bệnh nhân và ngăn ngừa tái phát, ngăn ngừa sự lây truyền mầm bệnh qua những người khác. Hiện tại, bên cạnh những loại thuốc kinh điển (quinine, chloroquine, primaquine...), nhiều dược chất mới (artemisinine, arterakin...) cũng đã được đưa vào điều trị, giúp cho bác sỹ có sự chọn lựa và phối hợp thuốc tốt nhất để đạt được mục đích điều trị.
Hiện nay, khi chưa có vắc-xin phòng ngừa sốt rét, thì việc phòng chống muỗi truyền bệnh vẫn được xem là biện pháp phòng bệnh hữu hiệu nhất. Có nhiều phương pháp khác nhau để phòng chống muỗi truyền bệnh sốt rét. Người ta có thể diệt muỗi bằng hóa chất hoặc ngăn sự tiếp xúc giữa người và muỗi truyền bệnh. Vì đa số muỗi sốt rét vào nhà đốt rồi nghỉ lại trong nhà nên các chương trình phòng chống sốt rét ở một số nước nhiệt đới coi trọng việc phun hóa chất có tác dụng diệt côn trùng kéo dài vào tường vách.
Ở các vùng có bệnh sốt rét lưu hành, người dân cần chú ý thực hiện một số biện pháp nhằm ngăn cản sự tiếp xúc giữa muỗi và người như mặc quần dài, áo tay dài khi đi làm nương, làm rừng, bôi thuốc xua muỗi lên những nơi da hở, đốt hương muỗi, dọn dẹp nhà cửa gọn gàng... Có thể đóng lưới ở tất cả các cửa sổ cũng như cửa ra vào và sử dụng quạt máy để giảm tối đa sự xâm nhập của muỗi vào nhà. Điều quan trọng nhất, hữu hiệu nhất để phòng chống sốt rét hiện nay là “Ngủ màn thường xuyên, màn phải được tẩm hóa chất và phun hóa chất diệt muỗi”.
Ngô Thanh