Hoạt động của tâm thất biểu thị bằng phức bộ QRS, làm tim co bóp và tống máu đi khắp cơ thể. Do đó tần số tim có thể đếm bằng mạch quay hoặc đếm số phức bộ QRS trên điện tâm đồ (ECG).
Tần số tim là một dấu hiệu sống quan trọng ở mọi bệnh nhân. Khi bệnh nhân được theo dõi monitor tần số tim được hiển thị cùng với điện tâm đồ. Tần số tim được tính rất chính xác bằng cách đo ECG với việc đo khoảng cách giữa 2 sóng R. Nếu tần số tim không đều, để chính xác hơn nên đo trong khoảng thời gian dài. Đo tần số tim bằng ECG chính xác hơn bằng đếm tần số mạch tại giường, vì không phải nhịp nào trên ECG cũng đủ mạnh để tim co bóp tống máu đi và tạo thành một mạch đập, đặc biệt ở bệnh nhân có huyết áp thấp hoặc suy tim; người bệnh có nhịp không đều.
Nhịp tim đều khi tần số tim < 100 lần/phút. Khi nhịp tim không đều như trong cuồng nhĩ hoặc rung nhĩ, để tính tần số tim chính xác cần sử dụng khoảng thời gian dài hơn. Mỗi nhịp tim được bắt đầu bằng một xung điện xuất phát từ nút xoang. Xung điện này được lan truyền giữa các tế bào cơ tim liền kề nhau cho đến khi cả khối cơ tim đều được khử cực; sau đó là quá trình tái cực. Quá trình tái cực làm tế bào cơ tim phân cực trở lại như điện thế ban đầu – 90mV và được biểu diễn bằng sóng T trên ECG.
Nhịp nhanh xoang khi xung động bắt nguồn từ nút xoang có tần số > 100 lần/phút. Trên ECG, xuất hiện sóng P trước mỗi phức bộ QRS với khoảng PR > 0,12s. Nhịp nhanh xoang tăng và giảm tốc độ từ từ là điển hình cho nhịp nhanh không kịch phát. Nhịp nhanh xoang thường có thể là sinh lý, như gắng sức, xúc cảm, sợ hãi, lo lắng. Bệnh nền bên dưới có thể là nguyên nhân như thuyên tắc phổi cấp tính, phù phổi cấp; nhiễm độc giáp, nhiễm trùng, thiếu máu, hạ huyết áp, sốc hay xuất huyết; hoặc do tác dụng của một số loại thuốc.
Các bác sĩ phân biệt các loại nhịp nhanh xoang với nhịp nhanh xoang thông thường thứ phát do tình trạng bệnh nền. Cụ thể như nhịp nhanh xoang không phù hợp; nhịp nhanh xoang xuất hiện khi ngồi dậy, biến mất khi nằm; do tình trạng tụt huyết áp hay rối loạn thần kinh thực vật do nhịp nhanh xoang không xuất hiện. Mắc monitor theo dõi rất có giá trị để chẩn đoán nhịp nhanh xoang không phù hợp, đồng thời xác định nhịp nhanh xoang kịch phát hay không, gợi ý nguyên nhân do vòng vào lại nút xoang nhĩ …
Nút xoang là chủ nhịp của tim. Tần số của nút xoang thường chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, đáng chú ý là hệ thần kinh giao cảm và phó giao cảm, ngoài ra có những yếu tố khác như sức căng thành, nhiệt độ và thiếu oxy mô. Nút xoang sẽ đáp ứng phù hợp với các kích thích sinh lý lẫn bệnh lý. Khi nhịp nhanh xoang không phù hợp, nguyên nhân có thể do tăng cường tính tự động của nút xoang hoặc cơ chế tự điều hòa của nút xoang bị rối loạn gây tăng đáp ứng với kích thích giao cảm hoặc giảm đáp ứng với kích thích phó giao cảm.
Tế bào phát nhịp phân bố rải rác trong nút xoang. Các tế bào có tần số phát nhịp nhanh hơn tập trung nhiều ở phần trên nút xoang; tế bào có tần số chậm tập trung nhiều ở phần dưới. Trong nhịp nhanh xoang, xung động xuất phát phần trên nhiều hơn phần dưới. Sự thay đổi vị trí phát nhịp lên cao làm thay đổi hình thái sóng P, trục sóng P trở nên thẳng đứng hơn (theo hướng 90 độ); khi tần số tim chậm lại theo hướng 0 độ. Ý nghĩa lâm sàng, nhịp nhanh xoang nếu nguyên nhân do nút xoang tăng cường tính tự động không thích hợp sẽ kháng trị với điều trị nội khoa.
Về hội chứng nhịp nhanh tư thế, nghiệm pháp bàn nghiêng dương tính khi tần số tim tăng > 30 lần/phút so với ban đầu hoặc tần số tim > 120 lần/phút không có hạ huyết áp đáng kể. Huyết áp tâm thu hạ không quá 30mmHg hoặc huyết áp trung bình hạ không quá 20mmHg trong vòng 3 phút khi đứng hoặc nghiêng. Có khoảng 50% nguyên nhân do tiền sử nhiễm virút. Một số nguyên nhân khác là ứ máu tĩnh mạch tại lách, giảm thể tích máu, không co mạch được.
Nhịp nhanh xoang xuất hiện trong bối cảnh viêm màng ngoài tim, nhồi máu cơ tim cấp, suy tim sung huyết hay nhiễm độc giáp; bác sĩ sử dụng thuốc chẹn beta để làm hạ nhịp tim và xác định nguyên nhân điều trị phù hợp bệnh nền. Chẹn beta là thuốc được ưu tiên hàng đầu cho suy tim sung huyết có rối loạn chức năng tâm thu cũng như những bệnh nhân nhồi máu cơ tim cấp cho dù người bệnh có nhịp nhanh xoang hay không.
Đối với nhịp nhanh tư thế có thể do tổn thương tiên phát tại nút xoang nhưng cũng có thể do nguyên nhân thứ phát, do đó khó có tiên lượng đáp ứng điều trị ở trường hợp này.
Hữu Cao