Theo Tổ chức Y tế Thế giới, ăn bổ sung nghĩa là cho ăn thêm các thức ăn mềm hoặc đặc khác ngoài sữa mẹ. Các thức ăn khác ngoài sữa mẹ gọi là thức ăn bổ sung.
Bắt đầu cho trẻ ăn bổ sung khi trẻ tròn 6 tháng tuổi (180 ngày), các chuyên gia dinh dưỡng cho rằng trẻ cần ăn thêm các thức ăn khác ngoài sữa mẹ. Tiếp tục cho trẻ bú theo nhu cầu, cả ngày lẫn đêm. Cho trẻ bú mẹ trước khi cho trẻ ăn các thức ăn khác. Bắt đầu tập cho trẻ ăn 2 lần một ngày, cho trẻ ăn 2 đến 3 thìa một lần (tập cho trẻ nếm thức ăn). Có thể tập ăn loãng trong vòng vài ngày sau đó chuyển dần sang ăn đặc. Cần đảm bảo độ đặc để khi nghiêng thìa bột dính trên thìa và chảy xuống chậm.
Tăng cường thực phẩm giàu sắt. Sắt cần cho trẻ nhỏ trong quá trình tạo máu, phát triển và tăng cường khả năng miễn dịch của cơ thể chống lại các bệnh nhiễm khuẩn. Cơ thể trẻ sơ sinh sẽ sử dụng lượng sắt dự trữ từ bụng mẹ trong 6 tháng đầu tiên. Sau khoảng thời gian này sẽ có khoảng thiếu hụt giữa nhu cầu của trẻ và lượng sắt từ sữa mẹ và cần được bù đắp sắt từ các thức ăn bổ sung.
Giáo dục và phổ biến cho mọi gia đình về phương pháp đa dạng hóa bữa ăn (ăn phối hợp nhiều loại thực phẩm), chế độ ăn cần cung cấp đủ năng lượng và các thực phẩm giàu sắt (thức ăn động vật, đậu đỗ…) làm tăng khả năng hấp thụ sắt nhờ tăng cường vitamin C có từ rau quả. Thực hiện nuôi con bằng sữa mẹ và ăn bổ sung hợp lý là biện pháp tốt nhất phòng chống thiếu máu ở trẻ nhỏ. Hướng dẫn và khuyến khích các cách chế biến như nảy mầm (giá đỗ), lên men (dưa chua…) vì các quá trình này làm tăng hàm lượng vitamin C và giảm lượng tanin và axit phytic trong thực phẩm.
Chất sắt có nhiều trong các loại thịt, cá có màu “đỏ” như thịt bò, thịt lợn, cá ngừ… Thịt có màu “trắng” như thịt gia cầm có ít sắt hơn. Chất sắt còn có nhiều ở gan, tiết hoặc rau xanh như rau dền, rau ngót và các loại đậu hạt. Sắt từ thức ăn có nguồn gốc động vật sẽ dễ hấp thu hơn nguồn gốc thực vật. Ăn thêm trái cây tươi giàu vitamin C sau bữa ăn chính như cam, chanh, bưởi, táo, sơ-ri, đu đủ, chuối… sẽ giúp hấp thu tốt chất sắt từ bữa ăn.
Tăng cường thực phẩm giàu vitamin A. Vitamin A rất cần cho mắt và da và giúp cơ thể chống lại các nhiễm khuẩn. Sữa mẹ cung cấp một lượng vitamin lớn cần thiết trong trường hợp trẻ vẫn được tiếp tục bú mẹ và khẩu phần ăn của bà mẹ đủ vitamin A. Khi trẻ lớn dần lên, có một khoảng cách về vitamin A cần được bù đắp bằng thức ăn bổ sung.
Các nguồn thực phẩm giàu vitamin A bao gồm: phủ tạng động vật (gan); sữa và các sản phẩm từ sữa như bơ, pho mát, sữa chua; lòng đỏ trứng; các loại bơ thực vật, sữa bột và các thực phẩm có bổ sung vitamin A; các loại lá rau màu xanh thẫm (rau ngót, rau muống, rau cải…), và các loại quả màu vàng, đỏ (cà rốt, bí đỏ, xoài, đu đủ…).
Cơ thể trẻ có thể dự trữ vitamin A trong vài tháng. Do vậy cần khuyến khích các gia đình cho trẻ ăn các thực phẩm giàu vitamin A hàng ngày hoặc thường xuyên càng tốt vào mùa các thực phẩm này sẵn có. Trẻ được ăn khẩu phần có nhiều loại rau và quả sẽ đáp ứng được các nhu cầu dinh dưỡng khác nhau.
Về cách cho trẻ ăn, không cho trẻ ăn quà vặt như bành kẹo, nước ngọt… trước bữa ăn. Những thức ăn đó không có các vitamin, khoáng chất mà còn làm trẻ mất cảm giác đói và thèm ăn nên không chịu ăn các thức ăn giàu dinh dưỡng khác; cho trẻ ăn khi trẻ thấy đói. Khi trẻ từ chối ăn, có thể không nên ép trẻ mà đợi cho trẻ thấy đói, muốn ăn và đòi ăn thì mới cho trẻ ăn. Gợi ý rằng thời gian ngồi ăn của trẻ nên được giới hạn trong khoảng 30 phút. Khi đã hết thời gian này, tất cả thức ăn phải được dọn đi, và được dọn lên trong bữa chính hoặc bữa phụ sau theo đúng lịch. Rất ít xảy ra trường hợp trẻ sẽ từ chối ăn trong bữa tiếp theo; cho trẻ vận động, chơi, chạy ngày hay tắm trước khi ăn để trẻ thấy đói. Cho trẻ ăn cùng bạn, cùng gia đình. Cha mẹ ăn thức ăn của trẻ hoặc cho trẻ ăn thức ăn của mình nếu phù hợp để động viên trẻ ăn. Khen thức ăn ngon, khen ngợi trẻ, khuyến khích trẻ để trẻ tự tin và thích thú khi ăn; nên cho trẻ tự xúc ăn, tự cầm thức ăn để ăn. Các thuốc kích thích ăn ngon thường thường không được chỉ định sử dụng các trường hợp trẻ biếng ăn và các bậc cha mẹ không bao giờ nên xem xét sử dụng cho trẻ chỉ để giảm đi những lo lắng của mình. Việc bổ sung vitamin và chất khoáng có thể cần thiết nếu chất lượng bữa ăn của trẻ chưa đảm bảo. Khi trẻ tăng trưởng tốt, không cần cho trẻ sử dụng các sản phẩm bổ sung dinh dưỡng như các sữa công thức đặc biệt dành cho trẻ nhỏ vì các sản phẩm này không thể thay thế cho các thực hành ăn uống lành mạnh.
Đưa trẻ đến cơ sở y tế khám nếu trẻ có các biểu hiện sau: trẻ không tăng cân trong hai tháng liên tiếp; trẻ biếng ăn trong một thời gian dài; trẻ chậm chạp, không đùa nghịch; trẻ bị ốm, sốt, ho, tiêu chảy, đau trong miệng, họng…
Minh Tâm