Theo Tổ chức Y tế Thế giới, ăn bổ sung nghĩa là cho ăn thêm các thức ăn mềm hoặc đặc khác ngoài sữa mẹ. Các thức ăn khác ngoài sữa mẹ gọi là thức ăn bổ sung.
Bắt đầu cho trẻ ăn bổ sung khi trẻ tròn 6 tháng tuổi (180 ngày), các chuyên gia dinh dưỡng cho rằng trẻ cần ăn thêm các thức ăn khác ngoài sữa mẹ. Tiếp tục cho trẻ bú theo nhu cầu, cả ngày lẫn đêm. Cho trẻ bú mẹ trước khi cho trẻ ăn các thức ăn khác. Bắt đầu tập cho trẻ ăn 2 lần một ngày, cho trẻ ăn 2 đến 3 thìa một lần (tập cho trẻ nếm thức ăn). Có thể tập ăn loãng trong vòng vài ngày sau đó chuyển dần sang ăn đặc. Cần đảm bảo độ đặc để khi nghiêng thìa bột dính trên thìa và chảy xuống chậm.
Cần đảm bảo đa dạng thực phẩm. Thức ăn bổ sung tốt là thức ăn giàu năng lượng, giàu protein và các vi chất dinh dưỡng (đặc biệt là sắt, kẽm, vitamin A, C và folat). Thành phần của mỗi bữa ăn bổ sung cần có đủ 4 nhóm thức ăn cơ bản sau đây:
- Nhóm thức ăn cơ bản (lương thực). Nhóm thức ăn cơ bản là nhóm thức ăn cung cấp nhiệt lượng chủ yếu trong khẩu phần ăn. Ở nước ta thường dùng gạo, ngô, khoai được chế biến dưới dạng xay nhỏ thành bột rồi nấu hoặc nấu chín rồi nghiền ra để sử dụng cho trẻ. Nhóm thức ăn này chủ yếu cung cấp tinh bột, chứa ít protein và nghèo các vi chất dinh dưỡng, vì vậy cần cho trẻ ăn lương thực với các thực phẩm khác để trẻ có đủ chất dinh dưỡng.
- Nhóm thức ăn giàu protein. Nhóm thức ăn giàu protein là những thức ăn xây dựng cơ thể, tham gia vận chuyển các chất dinh dưỡng và kích thích ăn ngon miệng, điều hòa các chuyển hóa và bảo vệ cơ thể.
Thức ăn có nguồn gốc động vật: là các loại thức ăn có giá trị dinh dưỡng cao như: trứng, sữa, thịt, cá, tôm, cua, lươn, nhộng, phủ tạng như gan. Các loại thịt: lợn, bò, gà đều cho trẻ ăn được, không nhất thiết phải ăn toàn thịt nạc, mà nên sử dụng cả nạc lẫn mỡ.
Thức ăn nguồn gốc thực vật: đậu đỗ các loại (đậu đen, đậu xanh, đậu nành…). Trong đó đậu nành (đậu tương) có hàm lượng protein và lipid cao nhất. Đây là loại thức ăn khi ăn hỗn hợp với ngũ cốc sẽ trở thành những thức ăn giàu dinh dưỡng như thức ăn động vật mà thường rẻ tiền hơn.
- Nhóm thức ăn giàu năng lượng. Nhóm thức ăn giàu năng lượng gồm dầu, bơ, mỡ… Dầu và mỡ bổ sung năng lượng cho bữa ăn của trẻ. Chúng còn làm cho thức ăn mềm hơn và dễ nuốt. Ngoài mỡ động vật nên cho trẻ ăn dầu lạc, dầu vừng, dầu đậu nành… Dầu có các tỷ lệ các axit béo không no cao hơn mỡ nên dễ hấp thu. Cho trẻ ăn dầu mỡ ngoài việc tăng năng lượng của khẩu phần ăn còn giúp trẻ hấp thu dễ dàng các loại vitamin tan trong dầu như: Vitamin A, E, D, K…
- Nhóm thức ăn giàu vitamin, chất khoáng và chất xơ. Rau xanh và quả chín là nguồn cung cấp vitamin và chất khoáng vô cùng phong phú. Đây là loại thức ăn rất tốt đối với trẻ. Các loại rau có màu xanh thẫm như: rau ngót, rau muống, rau dền, mồng tơi, rau cải… chứa nhiều vitamin C và các vi chất như beta-caroten (tiền vitamin A), sắt giúp trẻ phòng chống khô mắt và thiếu máu. Các loại quả chín: đu đủ, xoài, chuối, cam, quýt, hồng xiêm… cũng chứa nhiều vi chất khi ăn lại không bị hao hụt do không phải nấu nướng.
Đối với cách lựa chọn và thay thế thực phẩm, ở những vùng kinh tế khó khăn như vùng sâu, vùng xa, miền núi để thay thế các loại thực phẩm trong thức ăn bổ sung của trẻ như sau: nếu không có gạo có thể thay bằng ngô, khoai. Trong nhóm thức ăn giàu protein: nếu không có thịt trứng có thể thay bằng tôm, cua, cá, sữa bò thay bằng sữa đậu tương. Thay thế đạm động vật: thịt, trứng, sữa, tôm, cua, cá bằng đạm thực vật như tương, đậu xanh, đậu đen, vừng, lạc. Dầu ăn thay bằng mỡ.
Tăng cường thực phẩm giàu sắt. Sắt cần cho trẻ nhỏ trong quá trình tạo máu, phát triển và tăng cường khả năng miễn dịch của cơ thể chống lại các bệnh nhiễm khuẩn. Cơ thể trẻ sơ sinh sẽ sử dụng lượng sắt dự trữ từ bụng mẹ trong 6 tháng đầu tiên. Sau khoảng thời gian này sẽ có khoảng thiếu hụt giữa nhu cầu của trẻ và lượng sắt từ sữa mẹ và cần được bù đắp sắt từ các thức ăn bổ sung.
Giáo dục và phổ biến cho mọi gia đình về phương pháp đa dạng hóa bữa ăn (ăn phối hợp nhiều loại thực phẩm), chế độ ăn cần cung cấp đủ năng lượng và các thực phẩm giàu sắt (thức ăn động vật, đậu đỗ…) làm tăng khả năng hấp thụ sắt nhờ tăng cường vitamin C có từ rau quả. Thực hiện nuôi con bằng sữa mẹ và ăn bổ sung hợp lý là biện pháp tốt nhất phòng chống thiếu máu ở trẻ nhỏ. Hướng dẫn và khuyến khích các cách chế biến như nảy mầm (giá đỗ), lên men (dưa chua…) vì các quá trình này làm tăng hàm lượng vitamin C và giảm lượng tanin và axit phytic trong thực phẩm.
Anh Huy