Thừa cân, béo phì đang là mối đe dọa nghiêm trọng tới sức khỏe con người. Trọng lượng dư thừa ở bất kỳ lứa tuổi nào đều không tốt cho sức khỏe. Cần quan tâm đến các hậu quả nhiều mặt của thừa cân, béo phì ở trẻ em. Thừa cân, béo phì ở trẻ em làm tăng nguy cơ béo phì ở tuổi trưởng thành và các bệnh mạn tính không lây. Một số nghiên cứu gần đây ở Mỹ cho thấy thừa cân, béo phì ở trẻ em đã làm gia tăng nguy cơ bệnh mạn tính không lây và tăng nguy cơ tử vong ở người trưởng thành. Mức độ béo phì càng nghiêm trọng ở tuổi nhỏ thì béo phì sẽ càng dai dẳng cho tới tuổi trưởng thành.
Theo các chuyên gia nhi khoa, đối với hệ xương khớp, hậu quả thừa cân, béo phì sẽ làm trẻ đi lại chậm chạp hơn. Các chứng đau nhức là triệu chứng phổ biến ở trẻ béo phì, vì khi trọng lượng cơ thể càng tăng thì sức nặng đè lên các khớp càng lớn, nhất là vùng lưng, khớp háng, khớp gối khiến trẻ đau nhức, mỏi chân tay, khớp gối và lưng. Một số trường hợp béo phì nặng còn gây cong xương chày hoặc vẹo cột sống ở trẻ em. Một bệnh lý khác cũng có thể gặp ở trẻ bị thừa cân, béo phì đó là hiện tượng trượt điểm cốt hóa ở đầu trên xương đùi gây nên tình trạng đau khớp và biến dạng khớp kiểu khớp háng xoay vào trong. Về lâu dài, đây là yếu tố nguy cơ gây thoái hóa khớp háng sớm và nặng.
Các vấn đề liên quan đến da xảy ra phổ biến ở trẻ thừa cân, béo phì đó là sự cọ xát giữa quần áo và da, dẫn đến da bị hăm hoặc nghiêm trọng hơn là dễ bị nhiễm nấm tại những ngấn thịt tại vùng ngực, đùi và bụng. Trong những trường hợp béo phì nặng có thể dẫn đến hiện tượng phù ở bàn chân và mắt cá chân. Việc tuần hoàn kém đến các vùng da bị phù có thể dẫn đến viêm loét. Thừa cân, béo phì gây lão hóa da sớm nên người béo thường già trước tuổi. Da thường bị sạm đen ở vùng cổ, gáy, háng và khuỷu tay.
Thừa cân, béo phì làm giảm chức năng hô hấp do mỡ tích ở cơ hoành, làm cơ hoành hoạt động kém uyển chuyển và sự thông khí giảm. Tình trạng khó thở là phổ biến ở những trẻ bị béo phì khi tham gia luyện tập thể thao. Điều này lý giải cho việc lười luyện tập và giảm động lực luyện tập ở những trẻ béo phì. Rối loạn hô hấp trong giấc ngủ ở trẻ thừa cân, béo phì có nhiều loại nhưng ngủ ngáy là phổ biến nhất. Việc giảm thông khí gây khó thở, khiến não thiếu oxy, gây ra hội chứng Pick (ngủ cách quãng, lúc ngủ lúc tỉnh, ngủ không sâu giấc, các giấc ngủ ngắn, buồn ngủ ban ngày và thiếu tập trung). Những trẻ bị hội chứng Pick một phần là do béo phì, một phần cũng do cơ bắp kém phát triển và bất thường ở các tế bào thụ cảm ngoại vi. Ngừng thở khi ngủ là một trong số những tình trạng cấp cứu khẩn cấp ở trẻ em béo phì. May mắn là tình trạng này hiếm gặp ở trẻ em mặc dù khá phổ biến ở người lớn béo phì nặng. Tỷ lệ hen suyễn ở những trẻ thừa cân, béo phì cao hơn so với những trẻ có cân nặng bình thường. Giảm béo có thể giúp giảm nguy cơ hen suyễn.
Thừa cân, béo phì có liên quan chặt chẽ đến bệnh tim mạch. Thừa cân, béo phì ở trẻ em là yếu tố nguy cơ của bệnh tim mạch khi trưởng thành. Thừa cân, béo phì ở trẻ em có thể gây tăng huyết áp và làm nguy cơ tăng huyết áp khi trưởng thành. Rối loạn chuyển hóa lipid máu bao gồm tăng nồng độ cholesterol, triglycerid, LDL-C giảm HDL-C, có thể xảy ra ở trẻ thừa cân, béo phì, đặc biệt là với những trẻ có bố mẹ bị thừa cân, béo phì. Một số nghiên cứu cho thấy các rối loạn chuyển hóa lipid máu cũng có thể trở về bình thường sau khi giảm cân.
Thừa cân, béo phì liên quan đến bệnh đường tiêu hóa. Thừa cân, béo phì sẽ làm tăng nguy cơ bị sỏi mật ở mọi lứa tuổi và giới lên gấp 3-4 lần, nguy cơ này cao hơn khi mỡ tập trung quanh bụng. Tình trạng đó làm tăng bài tiết mật, tăng mức bão hòa cholesterol trong mật cùng với mức co dãn của túi mật giảm dẫn tới bệnh sỏi mật. Gan, ruột nhiễm mỡ cũng thường thấy ở người béo phì. Trẻ béo phì có thể bị gan to và rất khó phát hiện trên lâm sàng do bị che lấp bởi mỡ bụng. Ruột nhiễm mỡ sẽ làm giảm nhu động ruột gây đầy hơi, táo bón, hệ mạch ở ruột bị cản trở và gây trĩ.
Vấn đề về nội tiết và chuyển hóa, các báo cáo khoa học gần đây cho thấy một sự gia tăng đáng kể tỷ lệ mắc bệnh đái tháo đường type 2 (đái tháo đường không phụ thuộc insulin) ở trẻ em béo phì. Do vậy, trẻ bị béo phì nên được xét nghiệm glucose máu định kỳ và việc điều trị đái tháo đường cho trẻ bị béo phì nên được thực hiện tại phòng khám chuyên khoa nhi sau khi có những đánh giá đầy đủ về nội tiết. Thừa cân, béo phì ở trẻ em làm tăng nguy cơ mắc các bệnh mạn tính không lây và hội chứng chuyển hóa. Tình trạng tăng huyết áp, đái tháo đường type 2 và rối loạn chuyển hóa lipid máu có thể xuất hiện đồng thời ở trẻ béo phì. Nguyên nhân chủ yếu là do đề kháng insulin gây ra bởi tình trạng thừa cân, béo phì.
Thừa cân, béo phì và rối loạn các hormon nội tiết ảnh hưởng tới chức năng sinh sản. Nhiều kết quả nghiên cứu cho thấy có sự thay đổi hormon của người béo phì, đặc biệt với những người tích lũy nhiều mỡ trong ổ bụng như là giảm nồng độ progesterol ở phụ nữ, giảm nồng độ testosteron ở nam, tăng sản xuất cortisol và giảm nồng độ hormon tăng trưởng. Hiện tượng này không chỉ xảy ra trên người thừa cân, béo phì ở tuổi trưởng thành mà có thể xảy ra trong trường hợp béo phì thời thơ ấu và thanh thiếu niên. Phụ nữ và trẻ gái bị những hậu quả của tình trạng béo phì như đề kháng insulin, rối loạn chuyển hóa lipid máu và tăng huyết áp sẽ tăng nguy cơ bị hội chứng bường trứng đa nang. Trẻ vị thành niên nữ bị béo phì thường gặp những rối loạn về kinh nguyệt như kinh nguyệt không đều.
Về hậu quả kinh tế có thể chia làm hai loại, hậu quả trực tiếp là những chi phí dành cho việc chữa trị thừa cân, béo phì và các bệnh liên quan. Hậu quả gián tiếp là việc giảm năng lực học tập và làm việc do mắc những bệnh mạn tính không lây liên quan đến thừa cân, béo phì như tăng huyết áp và đái tháo đường …
Trẻ thừa cân, béo phì thường có cảm giác bức bối khó chịu về mùa hè do lớp mỡ dày đã trở thành một hệ thống cách nhiệt. Trẻ thừa cân, béo phì cũng thường xuyên cảm thấy mỏi mệt chung toàn thân, nhức đầu và tê buốt ở hai chân làm cho cuộc sống thiếu thoải mái.
Trẻ thừa cân, béo phì sẽ bị giảm hiệu suất lao động và học tập. Khi học tập, làm việc sẽ chóng mệt hơn, nhất là ở môi trường nóng và thường phản ứng chậm chạp hơn so với trẻ bình thường. Mặt khác do trọng lượng cơ thể dư thừa nên để hoàn thành một công việc trong lao động trẻ mất nhiều công sức hơn. Hậu quả là hiệu suất lao động giảm rõ rệt so với trẻ bình thường. Hoạt động thể lực và trí lực ở trẻ thừa cân, béo phì thường giảm hơn bình thường. Thừa cân, béo phì ở thanh thiếu niên cũng có liên quan với vấn đề kinh tế và xã hội sau này. Một nghiên cứu ở Mỹ cho thấy hầu hết những thiếu nữ bị thừa cân, béo phì trong thời kỳ thanh thiếu niên có thu nhập gia đình thấp hơn, tỷ lệ nghèo cao hơn và tỷ lệ lập gia đình thấp so với những thiếu nữ có cân nặng bình thường ở thời kỳ này.
Một số nghiên cứu cho thấy có mối liên quan giữa hình dạng của cơ thể với phát triển tâm lý và xã hội. Những trẻ bị thừa cân, béo phì phải trải qua nhiều khó khăn về mặt tâm lý hơn những trẻ có cân nặng bình thường, trẻ nữ có nguy cơ cao hơn trẻ nam và nguy cơ mắc các bệnh về tâm lý tăng lên theo tuổi. Trẻ béo phì không chỉ kém nhanh nhẹn mà đôi khi còn xấu hổ hoặc gặp khó khăn khi tham gia các hoạt động thể thao.
Thanh Tùng