Nhức đầu là cảm giác đau vùng đầu và cảm giác đau này không có sự phân bố theo các vùng cảm giác của thần kinh.
Nhức đầu là một triệu chứng rất thường gặp trong thực hành Y khoa, là triệu chứng của nhiều bệnh khác nhau. Nhức đầu được chia làm 2 nhóm lớn là nhức đầu nguyên phát và nhức đầu thứ phát.
Nhức đầu nguyên phát là nhức đầu không thực thể, không do căn nguyên cấu trúc. Hầu hết cơn nhức đầu nguyên phát kéo dài nhiều giờ, cảm giác đau được truyền đi bởi những sợi thần kinh chậm không có myêlin. Còn nhức đầu thứ phát là do có bệnh lý thực thể hay tổn thương cấu trúc gây ra. Mục tiêu chẩn đoán cần xác định là nhức đầu nguyên phát hay thứ phát.
90% nhức đầu là loại nhức đầu nguyên phát. Triệu chứng chủ yếu là nhức đầu, ngoài ra không có một tổn thương nào khác. Theo Hiệp Hội Nhức Đầu Quốc tế (International Heachache Sociefy) có 3 loại thường gặp nhất là: Nhức đầu dạng căng thẳng (tension type heache); nhức đầu Migraine; nhức đầu từng cụm (cluster headache). Có một số thể khác như đau nửa đầu liên tục, nhức đầu hàng ngày kéo dài, nhức đầu gắng sức, nhức đầu lúc ngủ, nhức đầu sét đánh.
Ở nhức đầu thứ phát gồm các nguyên nhân như tổn thương u, máu tụ, apxe não; chảy máu màng nhện; viêm màng não (vi trùng, virút, nấm, bệnh lý ác tính); Tai biến mạch máu não. Viêm động mạch đại bào; Đau thần kinh tam thoa; nhức đầu do biến dưỡng (nhiễm trùng toàn thân, ngộ độc, lạm dụng thuốc); Bệnh lý về mắt, răng, xoang.
Theo các chuyên gia nội thần kinh, nếu bệnh nhân đã bị nhức đầu nhiều lần với triệu chứng tương tự có thể là bệnh Migraine hoặc nhức đầu dạng căng thẳng.
Trường hợp bệnh nhân bị nhức đầu mới bị lần đầu tiên mà có cường độ đau dữ dội và xảy ra khi gắng sức phải nghĩ đến chảy máu màng não.
Các trường hợp chấn thương sọ não có thể có biến chứng tụ máu dưới màng cứng mạn sau vài tháng.
Nhức đầu theo nhịp mạch thường gặp trong nhức đầu Migraine; nhức đầu âm ỉ có thể là nhức đầu dạng căng thẳng.
Đối với nhức đầu thứ phát; các triệu chứng chỉ báo tình trạng nguy hiểm gợi ý các nguyên nhân là: Nhức đầu xảy ra đột ngột khi bệnh nhân gắng sức nguyên nhân do chảy máu màng não, chảy máu não; có bất thường về thần kinh (yếu liệt chi, thay đổi tính tình) do u não, tai biến mạch máu não; nhức đầu xảy ra ở bệnh nhân trên 50 tuổi do viêm động mạch đại bào (viêm động mạch Horton); Tình trạng nhức đầu ngày càng tăng: tổn thương choán chỗ; Có bất thường về dấu sinh tồn như sốt, huyết áp tăng, mạch giả nguyên nhân do viêm màng não, tụ máu ngoài màng cứng cấp; Nhức đầu với cường độ dữ dội do chảy máu màng não; co giật nguyên nhân do u não.
Các chuyên gia hội thần kinh lưu ý việc chẩn đoán nhức đầu thứ phát dựa trên khai thác cẩn thận bệnh sử, khám thực thể và thăm khám thần kinh. Xét nghiệm máu, dịch não tủy, chẩn đoán hình ảnh.
Về đặc điểm cơn đau, nếu nhức từng cơn thường gặp trong Migraine; nhức âm ỉ, liên tục gặp trong nhức đầu căng thẳng; nhức đột ngột và dữ dội thường gặp trong chảy máu màng não.
Vị trí nhức đầu Migraine là đặc tính đặc biệt của Migraine, tuy nhiên cũng có thể gặp triệu chứng này trong u não. Nhức đầu sau gáy hay gặp trong tổn thương cột sống cổ hay các tổn thương hố sau. Nhức vùng trán, mặt có thể là triệu chứng của viêm xoang; nhức vùng hốc mắt gặp trong tăng nhãn áp.
Về thời gian xảy ra nhức đầu, nhức đầu Migrain thường xảy ra buổi sáng, nhức đầu dạng căng thẳng xảy ra khi làm việc căng thẳng. Nhức đầu tăng nhiều vào ban đêm hay khi nằm thường gặp trong tăng áp lực nội sọ.
Về liên quan theo nhịp mạch; nhức đầu theo nhịp mạch thường là Migraine; nhiễm trùng; còn nhức đầu âm ỉ gặp trong nhức đầu căng cơ.
Đối với các triệu chứng kèm theo; nôn ói, sợ ánh sáng có thể gặp trong Migraine hay hội chứng màng não; sung huyết niêm mạc mắt; ngẹt mũi gặp trong nhức đầu từng cụm.
Về các yếu tố làm tăng và giảm cơn đau; nhức đầu Migraine hay tăng áp lực nội sọ tăng khi gắng sức; nhức đầu dạng căng thẳng giảm khi nghỉ ngơi. Các bác sĩ chuyên khoa nội thần kinh thường sẽ khám lâm sàng đầy đủ, tìm các dấu hiệu thần kinh định vị hay dấu hiệu màng não, soi đáy mắt để tìm các triệu chứng của tăng áp lực nội sọ (phù gai thị); sau đó phải tiến hành một số xét nghiệm để xác định là nhức đầu nguyên phát hay thứ phát.
Nhức đầu là triệu chứng hơn là bệnh. Những loại nhức đầu có thể chia làm 3 nhóm: nguyên phát, thứ phát và đau dây thần kinh, đau mặt và những kiểu nhức đầu khác. Những loại nhức đầu nguyên phát thường gặp là nhức đầu dạng căng thẳng, nhức đầu Migraine và nhức đầu cụm. Nhức đầu nguyên phát thường gặp nhất và có thể điều trị bằng những thuốc giảm đau thông thường. Nhức đầu thứ phát là triệu chứng của chấn thương hoặc những bệnh lý khác, là bệnh lý thực thể gây ra.
Ngô Thanh