Sa sút trí tuệ đang tăng nhanh và nhu cầu đặt ra là chẩn đoán những giai đoạn sớm của suy giảm nhận thức, giúp quản lý người bệnh tốt hơn và giảm nguy cơ tiến triển thành sa sút trí tuệ.
Số người bị sa sút trí tuệ tăng lên dự báo phần nhiều thuộc về các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình ở khu vực Châu Á và Nam Mỹ, ở đó có nhiều cộng đồng dân cư đa ngôn ngữ và đa văn hóa. Bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ mạch máu chiếm khoảng 70% trong số tất cả người bệnh sa sút trí tuệ.
Sa sút trí tuệ được quản lý ngay từ giai đoạn sớm sẽ có hiệu quả tốt hơn, bên cạnh đó các nhà nghiên cứu cần lựa chọn hợp lý người bệnh vào các thử nghiệm lâm sàng. Các công cụ sàng lọc nhận thức trên lâm sàng cần phải vượt qua được những rào cản về ngôn ngữ và văn hóa, có độ nhạy và độ đặc hiệu tốt đối với việc phát hiện sớm suy giảm nhận thức. Bộ trắc nghiệm đánh giá nhận thức dựa trên hình ảnh (VCAT) do Nagaendran Kandiah và cộng sự đề xuất nhằm đặt được những mục đích đó. Trắc nghiệm VCAT đã được nghiên cứu bước đầu trên một quần thể người ở Đông Nam Á và được chứng minh có giá trị chẩn đoán đối với suy giảm nhận thức.
Vừa qua, nhóm tác giả nghiên cứu Vũ Duy Dũng cùng cộng sự Khoa Thần kinh-Bệnh viện Hữu Nghị; Bộ môn Thần kinh Đại học Y Hà Nội thực hiện nghiên cứu và báo cáo đề tài “Giá trị của trắc nghiệm VCAT trong sàng lọc suy giảm nhận thức ở người cao tuổi Việt Nam”.
Tiêu chuẩn đối tượng nghiên cứu có tuổi > 60; Trình độ học vấn hết phổ thông; Chẩn đoán suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) dựa trên tiêu chuẩn của Petersen/Viện Lão khoa Quốc gia Hoa Kỳ-Hiệp hội bệnh Alzheimer; Chẩn đoán bệnh Alzheimer dựa trên tiêu chuẩn DSM-IV-TR; Chẩn đoán sa sút trí tuệ mạch máu dựa trên tiêu chuẩn DSM-IV-TR; Xác định mức độ suy giảm nhận thức dựa vào thang điểm sa sút trí tuệ lâm sàng (CDR) là 0,5 với MCI và 1,0 – 2,0 với bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ mạch máu mức độ nhẹ đến vừa.
Tiêu chuẩn lựa chọn nhóm đối tượng khỏe mạnh: Tuổi > 60; Trình độ học vấn hết phổ thông; Không có phàn nàn về nhận thức; Điểm MMSE > 28; Điểm CDR là 0. Tiêu chuẩn loại trừ: Đang có bệnh lý cấp tính hoặc đợt cấp của bệnh lý mạn tính gây ảnh hưởng đến khả năng làm trắc nghiệm thần kinh tâm lý; Có rối loạn ý thức ảnh hưởng đến khả năng làm trắc nghiệm thần kinh tâm lý; Có khiếm khuyết về chức năng giao tiếp bao gồm nói khó, giảm thị lực, giảm thính lực mà không thể làm trắc nghiệm thần kinh tâm lý được; Chậm phát triển tâm thần; Đối tượng hoặc người nhà không đồng ý tham gia nghiên cứu.
Bác sĩ Vũ Duy Dũng báo cáo, có 106 đối tượng tham gia nghiên cứu, trong đó 53 người bệnh suy giảm nhận thức và 53 người khỏe mạnh, nhóm người bệnh suy giảm nhận thức gồm 29 người bệnh suy giảm nhận thức nhẹ và 24 người bệnh sa sút trí tuệ. Trong mẫu nghiên cứu, nam giới chiếm 42,5%, nữ giới chiếm 57,5%. Tuổi trung bình là 70,2 + 5,8, số năm đi học trung bình là 13,5 + 2,5.
Bác sĩ Vũ Duy Dũng phân tích báo cáo, sự khác biệt về tổng điểm VCAT và điểm từng lĩnh vực nhận thức của VCAT giữa hai nhóm khỏe mạnh và suy giảm nhận thức là có ý nghĩa thống kê. Kết quả này trong nghiên cứu tương tự như nghiên cứu của Nagaendran Kandiah và cộng sự.
Về giá trị của trắc nghiệm VCAT trong sàng lọc suy giảm nhận thức, trong nghiên cứu của Nagaendran Kandiah và cộng sự, điểm cắt chẩn đoán được đề nghị là 22, với độ nhạy là 85,6%, độ đặc hiệu là 81,1%, giá trị dự đoán dương tính là 89% và giá trị dự đoán âm tính là 75,9% còn trong nghiên cứu, điểm cắt chẩn đoán tối ưu là 23, ở độ nhạy là 92,5%, độ đặc hiệu là 88,7%, giá trị dự đoán dương tính là 89,1% và giá trị dự đoán âm tính là 92,2%. Nếu lấy điểm cắt chẩn đoánlà 22 như của tác giả Nagaendran Kandiah đề nghị thì trắc nghiệm VCAT theo nghiên cứu sẽ có độ nhạy là 86,8%, độ đặc hiệu là 92,5%, giá trị dự đoán dương tính là 92% và giá trị dự đoán âm tính là 87,5%.
Như vậy, trắc nghiệm VCAT có độ nhạy và độ đặc hiệu tốt trong sàng lọc suy giảm nhận thức ở người cao tuổi. Thiết kế hoàn toàn dựa trên những hình ảnh nên trắc nghiệm VCAT có lợi thế là tránh được nhu cầu phiên dịch để thích ứng với những quần thể đa ngôn ngữ. VCAT được thiết kế để phát hiện suy giảm nhiều lĩnh vực chức năng nhận thức bao gồm trí nhớ giai đoạn, chức năng điều hành, chú ý, thị giác không gian và ngôn ngữ. Trong đó trí nhớ giai đoạn và chức năng điều hành chiếm tỷ trọng lớn hơn trong bộ trắc nghiệm, điều này giúp VCAT có lợi thế hơn những công cụ sàng lọc nhận thức trước đó về khả năng chẩn đoán bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ mạch máu, hai thể bệnh sa sút trí tuệ phổ biến nhất. Hơn nữa, suy giảm trí nhớ giai đoạn ở những người chưa mắc sa sút trí tuệ sẽ dự báo khả năng tiến triển thành bệnh Alzheimer, vì vậy trắc nghiệm VCAT, với việc tập trung vào đánh giá chức năng trí nhớ giai đoạn, sẽ đặc biệt hữu ích trong việc chẩn đoán sớm sa sút trí tuệ ngay từ giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ.
Trắc nghiệm VCAT cũng có một số hạn chế. Trắc nghiệm này không thể thực hiện được ở người bệnh suy giảm thị lực, tuy nhiên đó là một phần tương đối nhỏ trong số những người bệnh sa sút trí tuệ. Đánh giá ngôn ngữ trong bộ trắc nghiệm VCAT còn chiếm tỷ trọng thấp, do vậy VCAT có thể kém nhạy trong việc phát hiện người bệnh sa sút trí tuệ với biểu hiện chỉ có suy giảm ngôn ngữ. Tuy nhiên, trong hai thể sa sút trí tuệ hay gặp nhất là bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ mạch máu, biểu hiện suy giảm ngôn ngữ đơn thuần mà không có suy giảm trí nhớ hay chức năng điều hành là ít gặp. Nghiên cứu cũng không đánh giá được giá trị của trắc nghiệm VCAT trong sàng lọc suy giảm nhận thức ở những người có trình độ học vấn thấp và trong sàng lọc suy giảm nhận thức ở cộng đồng.
Bác sĩ Dũng có kết luận, trắc nghiệm VCAT là một công cụ hữu ích cho sàng lọc suy giảm nhận thức ở người cao tuổi Việt Nam có trình độ học vấn hết phổ thông đến khám tại các cơ sở khám chữa bệnh người cao tuổi.
Nghi Anh