TS.BS Nghiêm Nguyệt Thu- Viện Dinh dưỡng Quốc gia đã báo cáo chuyên đề “Suy dinh dưỡng ở người cao tuổi tại lớp tập huấn phòng tránh các hội chứng Lão khoa thường gặp từ ngày 5-7/12/2016 do Bệnh viện Lão khoa Trung ương phối hợp với Sở Y tế tỉnh Khánh Hòa tổ chức.

Theo TS.BS Nghiêm Nguyệt Thu, suy dinh dưỡng là hiện tượng phổ biến ở người cao tuổi. Tỷ lệ này biến đổi  từ 1-5% ở cộng đồng người già, 10-35% ở nhà dưỡng lão, và 20-50% bệnh nhân lão khoa. Suy dinh dưỡng liên quan đến tăng tỷ lệ mắc bệnh, tỷ lệ tử vong và kéo dài thời gian nằm viện, suy giảm chất lượng cuộc sống. Suy dinh dưỡng cũng làm tăng nguy cơ gãy xương: cổ xương đùi, chậu, đầu trên xương cánh tay. Nguy cơ gãy xương nặng hơn ở những người có khẩu phần ăn protein và calci thấp, cạn kiệt vitamin D, chỉ khối khối cơ thể thấp, giảm khối mỡ, giảm cân nặng. Suy dinh dưỡng làm tăng nguy cơ nhiễm trùng: nhiễm trùng huyết, nhiễm trùng bệnh viện, loét tỳ đè.

Chẩn đoán suy dinh dưỡng theo chỉ số khối cơ thể (BMI) <18,5; BMI = cân nặng (kg)/chiều cao² (m). Sàng lọc sớm: khi sụt ngoài ý muốn từ 5-10% trọng lượng cơ thể trong vòng sáu tháng tới một năm. Đánh giá bằng MNA (đánh giá dinh dưỡng tối thiểu)

Đối với nguyên nhân gây ra suy dinh dưỡng thường liên quan đến bệnh nền và phương pháp điều trị gây ra chán ăn; Rối loạn hệ tiêu hóa: răng, nuốt, trào ngược, táo bón, tiêu chảy; Giảm cân không mong muốn: do các bệnh suy tim, phổi…; Do phương pháp điều trị bệnh dùng chế độ ăn hạn chế (ĐTĐ….); Bệnh giảm trí nhớ: quên không ăn, rối loạn tâm thần người già…; Bệnh nhân có dự trữ dinh dưỡng kém và chậm hồi phục; Dùng nhiều thuốc: thuốc ảnh hưởng tình trạng dinh dưỡng: ảnh hưởng cảm giác ngon miệng, hấp thu chuyển hóa chất dinh dưỡng, tương tác thuốc-dinh dưỡng

Các yếu tố xã hội đó là: nghèo; cô độc, cô đơn; ngược đãi; giảm khả năng tự phục vụ; cần giúp đỡ khi ăn.

Các yếu tố tâm lý là trầm cảm gây giảm cân; có nhiều triệu chứng: yếu mệt (61%), đau bụng (37%), buồn nôn (27%), chán ăn (22%), ỉa chảy (20%)…; Mất mát cuối đời: tàn tật, thay đổi của bạn bè, người thân, tài chính, sức khỏe, thể lực…, stress tình cảm gây lo lắng, cô đơn…

Sarcopenia: là một hội chứng với đặc điểm là giảm liên tục khối cơ và cơ lực với nguy cơ để lại hậu quả bất lợi. Bắt đầu từ khi 30 tuổi, khối cơ giảm 30-50% từ 20-80 tuổi, giảm 1-2%/năm sau 50 tuổi

Tiêu chuẩn chẩn đoán sarcopenia: Giảm khối cơ: ≤ -2 SD khối cơ trong quần thể tham khảo, hoặc khối nạc chân tay <5,7 kg/m2 (w) <7,2 kg/m2 (m). Giảm chức năng cơ: Tốc độ đi bộ 4m <1m/giây/giảm lực cầm nắm

Nguyên nhân của sarcopenia: do tăng chết theo chương trình (apoptosis); Viêm; Giảm hoạt động/ nằm liệt giường; Giảm hóc môn: giảm testosteron, estrogen, DHEA, GH, IGF; Kháng insulin: béo phì; Thiếu dinh dưỡng: chán ăn do già hóa, protein khẩu phần giảm

Theo TS.Thu, một số thay đổi liên quan đến dinh dưỡng ở người cao tuổi bao gồm:

   Chán ăn ở người già: cảm giác ngon miệng ở người già: thay đổi cảm giác về vị; teo nhú vị giác: từ tuổi trung niên; ngưỡng vị giác tăng theo tuổi, nhưng vị ngọt ít bị ảnh hưởng; giảm khả năng ngửi, đặc biệt ở bệnh nhân.

Lão hóa đường tiêu hóa: Ít bị ảnh hưởng so với các cơ quan khác; chậm rỗng dạ dày, có thể nhanh no, giảm khẩu phần ăn

Cân bằng năng lượng: chuyển hóa cơ bản giảm: 10+20% từ 30 và 75 tuổi; người duy trì khối nạc bằng HĐTL, thì CHCB không đổi; năng lượng tiêu hao giảm (giảm khẩu phần ăn, giảm vận động).

Chẩn đoán dinh dưỡng thường được đưa vào tiền sử bệnh: khó khai thác ở bệnh nhân mất trí nhớ; Giảm cân: (mức độ, thời gian); Mất cảm giác ngon miệng; Bệnh mắc kèm, thuốc sử dụng; Mức độ hoạt động hàng ngày; Điều kiện sống; Quan hệ xã hội; Một số bệnh mãn tính ảnh hưởng đến dinh dưỡng; Một số thuốc ảnh hưởng đến dinh dưỡng

Khám lâm sàng: phát hiện các dấu hiệu của suy dinh dưỡng như teo cơ, giảm khối mỡ, phù; Các dấu hiệu thiếu vi chất dinh dưỡng: da, niêm mạc…

Khẩu phần ăn đường miệng: hỏi ghi khẩu phần 24 giờ; Khó khăn khi bệnh nhân giảm trí nhớ; Dùng protocol nuôi ăn (nếu có)

Khám nhân trắc: Cân nặng, chiều cao, vòng cánh tay; Không đo được chiều cao đứng: Demispan, chiều dài đầu gối; BMI <18.5; Vòng cẳng chân <31cm; Xét nghiệm: serum albumin, transferrin...

Các công cụ sàng lọc gồm: MNA; Sàng lọc nguy cơ Dinh dưỡng (NRS); Chỉ số nguy cơ dinh dưỡng người già (GNRI)

Về dinh dưỡng điều trị: yêu cầu đảm bảo đủ năng lượng và các chất dinh dưỡng trong khẩu phần ăn, xây dựng chế độ ăn phù hợp đặc điểm của từng cá thể. Chế độ ăn tăng cường dinh dưỡng: tăng cường năng lượng, protein; tăng các thực phẩm giàu chất béo, protein; thực phẩm bổ sung thêm ngoài chế độ ăn; đồ ăn nhẹ, kẹo, bánh; lưu ý vi chất dinh dưỡng

Về bổ sung dinh dưỡng đường miệng, TS. Thu chia sẻ các nghiên cứu đã chỉ ra bổ sung dinh dưỡng đường miệng có thể làm tăng cân. Các sản phẩm dinh dưỡng đường miệng có thể là các loại chế biến sẵn như các loại sữa, hoặc các loại súp cao năng lượng tự chế biến. Người ta chỉ định cho bệh nhân bổ sung thêm dinh dưỡng khi khẩu phần ăn không đủ, hoặc bệnh nhân có giảm cân trên 5% trong 3 tháng, hoặc giảm cân trên 10% trong 6 tháng, hoặc bệnh nhân gầy. Lượng bổ sung thêm cung cấp từ 400-600kcal/ngày thay đổi tùy khả năng chấp nhận của từng bệnh nhân.

Dự phòng suy dinh dưỡng cho người cao tuổi, theo TS.Thu cần sàng lọc và đánh giá dinh dưỡng định kỳ nhằm phát hiện sớm suy dinh dưỡng ở người cao tuổi; người bệnh cần được thầy thuốc theo dõi, kiểm soát và quản lý bệnh nền; huyên gia dinh dưỡng hướng dẫn, tư vấn chế độ ăn.

Nguyên Khải