Từ ngày 05-7/12/2016 Bệnh viện Lão khoa Trung ương phối hợp với Sở Y tế tỉnh Khánh Hòa tổ chức lớp tập huấn phòng tránh các hội chứng Lão khoa thường gặp.
Theo PGS.TS Nguyễn Trọng Hưng – Giám đốc Trung tâm Đào tạo Chỉ đạo tuyến Bệnh viện Lão khoa Trung ương, qua khảo sát thực tế tại các địa phương có 3 hội chứng thường gặp là hội chứng sa sút trí tuệ, hội chứng ngã và hội chứng suy dinh dưỡng.
Về sa sút trí tuệ, theo TS.BS Nguyễn Thanh Bình, Bệnh viện Lão khoa Trung ương, hoạt động tâm trí của con người là một chức năng rất phức tạp với nhiều hợp phần như cảm giác, tri giác, chú ý, trí nhớ, trí năng, tư duy… Cơ sở vật chất là não bộ với mối liên quan hữu cơ đến các chất dẫn truyền thần kinh thông qua sự cung ứng máu của tuần hoàn não. Hoạt động tâm trí tuân theo quy luật tiến hóa và thoái hóa của cơ thể và sự lão hóa. Sự lão hóa của hệ thần kinh sẽ dẫn đến những biến đổi các chức năng thần kinh và tâm trí.
Vấn đề có tính thời sự hiện nay là rối loạn nhận thức ở người cao tuổi với trọng tâm là bệnh Alzheimer và các bệnh liên kết.
Xét về quá trình lão hóa não, từ 20 – 30 tuổi, não giảm 10% khối lượng. Tuổi tăng cao làm cho não teo dần rõ rệt nhất tại trán, đỉnh, thái dương; các vùng phía sau teo nhẹ hơn. Thân não và tiểu não teo mức độ vừa; thể chai có thể mỏng đi 1/3 độ dầy; các hạch đáy não cũng teo. Khối lượng não bị giảm, tế bào thần kinh ngày càng ít đi cũng như mọi tế bào thần kinh cũng có thể bị teo đi. Giảm số lượng tế bào thần kinh và biến đổi cấu trúc ở não cũng ảnh hưởng tới chuyển hóa năng lượng. Não có trọng lượng bằng 2% trọng lượng cơ thể nhưng tiêu thụ tới 20% glucose và oxy do máu cung ứng.
Về thoái biến các khớp thần kinh, cùng với giảm số lượng tế bào thần kinh là hiện tượng thoái biến các khớp thần kinh, gây ảnh hưởng quan trọng tới các chất dẫn truyền thần kinh, đặc biệt hệ dopamin có tác động chủ yếu tới hoạt động trí tuệ. Có ba đường dẫn truyền dopamin, đó là đường liềm đen-thể vân: điều hòa các hoạt động vận động; Đường não giữa-thể vân: có vai trò trong quá trình cơ bản của hành vi liên quan đến cảm xúc, khí sắc và động cơ; Đường não giữa-vỏ não: chi phối chú ý, cảnh giới, trí nhớ, tập trung.
Ở người cao tuổi có thể có sự suy giảm các chất dẫn truyền thần kinh trên ba đường đó và như vậy sẽ ảnh hưởng tới chức năng thần kinh nói chung, chức năng nhận thức nói riêng. Chức năng nhận thức là các khả năng của tâm trí con người gồm: tri giác, nhận biết, tư duy, trí nhớ, phán đoán, đánh giá, tưởng tượng, lập kế hoạch …
Qua các nghiên cứu về bệnh lý sinh học và thần kinh-tâm lý cho biết có sự chuyển biến từ hoạt động nhận thức bình thường sang rối loạn nhận thức thường diễn ra với tính chất tiếp nối. Quá trình chuyển từ nhận thức bình thường sang nhận thức bệnh lý bao giờ cũng qua một giai đoạn trung gian với đặc điểm là suy giảm nhận thức nhẹ (mild cognitive impairment).
Như vậy suy giảm nhận thức nhẹ có liên quan tới nhóm có nguy cơ tiến triển sang sa sút trí tuệ với nhiều bệnh cảnh khác nhau, đặc biệt là bệnh Alzheimer và các bệnh liên kết. Có thể hình dung khi lão hóa não sẽ dẫn đến suy giảm nhận thức nhẹ, nếu can thiệp sớm ở giai đoạn này người bệnh ổn định hồi phục được; Nếu không can thiệp bệnh tiến triển sa sút trí tuệ, do mạch máu với tỷ lệ 30%, bệnh Alzheimer (60%) hoặc sa sút trí tuệ nguyên nhân khác (10%).
Sa sút trí tuệ được định nghĩa là sự suy giảm trí nhớ ở một đối tượng vượt mức dự kiến so với lứa tuổi của đối tượng đó và ít nhất có thêm rối loạn một lĩnh vực nhận thức khác như chú ý, ngôn ngữ, khả năng thị giác – không gian hoặc giải quyết vấn đề. Ngoài ra không kèm theo rối loạn ý thức như mê sảng hoặc lú lẫn.
Theo TS Bình, cần phân biệt sa sút trí tuệ với quá trình lão hóa bình thường: bệnh nhân chỉ quên các thông tin không quan trọng, nhớ lại được khi có gợi ý và không kèm theo các rối loạn khác của hoạt động nhận thức.
Về nguyên nhân bệnh học, các nghiên cứu chỉ ra do lắng đọng protein và các vật liệu tế bào tạo thành các mảng amyloid nằm ngoài tế bào thần kinh. Một nguyên nhân khác là do sự hình thành các đám rối tơ thần kinh, các sợi xoắn vào nhau tạo thành đám rối. Cụ thể đó là các tau protein giúp ổn định hệ thống vi ống của tế bào thần kinh. Trong bệnh Alzheimer, giảm tau protein làm các vi ống xẹp lại, các tau protein dính với nhau tạo thành đám rối tơ thần kinh …
TS Bình cho rằng các yếu tố nguy cơ của bệnh Alzheimer được xem xét bao gồm: tuổi; tiền sử gia đình; hội chứng Down; chấn thương sọ não (đặc biệt giai đoạn cuối đời); giới nữ; chủng tộc (người da trắng có nguy cơ thấp nhất); trầm cảm xuất hiện muộn (sau tuổi 65); suy giảm nhận thức nhẹ thể trí nhớ (AMCI: Amnestic Mild Cognitive Impairment).
Các yếu tố nguy cơ khác của sa sút trí tuệ gồm các bệnh mạch não bao gồm các yếu tố nguy cơ của tăng huyết áp, đái tháo đường, hút thuốc lá, tăng cholesterol máu …): tăng nguy cơ sa sút trí tuệ do mạch máu. Trầm cảm nặng tái phát: tăng nguy cơ sa sút trí tuệ nói chung.
Đối với yếu tố di truyền gồm: nhiễm sắc thể 19: tính trạng lặn – Apolipoprotein E-4 allele gây sa sút trí tuệ khởi phát muộn. Nhiễm sắc thể 1, 14, 21: đột biến trội phối hợp với các trường hợp sa sút trí tuệ khởi phát sớm/có tính chất gia đình, liên quan đến gien sinh amyloid.
TS Bình lưu ý các yếu tố bảo vệ chống lại bệnh Alzheimer gồm có học vấn, các thuốc chống viêm (làm giảm sản xuất amyloid), điều trị thay thế Estrogen (+/-), APO E-3, Vitamin E và các chất antioxidant khác.
Hữu Cao