Theo báo cáo của PGsTs Nguyễn Trọng Hưng – Giám đốc Trung tâm đào tạo chỉ đạo tuyến, Bệnh viện Lão khoa Trung ương tại lớp tập huấn được tổ chức vào tháng 12/2016 tại Bệnh viện đa khoa tỉnh Khánh Hòa, Việt Nam là một trong các quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Tỷ lệ người cao tuổi (NCT) ở Việt Nam đã liên tục tăng nhanh trong những năm trở lại đây. Tỷ lệ nhóm NCT trong cơ cấu dân số nước ta tăng nhanh liên tục từ 7,1% năm 1989 lên 8,7% năm 2009 và 10,5% năm 2013; chỉ số già hóa dân số tăng nhanh, đạt 43,5% năm 2013 và sẽ tiếp tục tăng trong giai đoạn sắp tới.
Việt Nam đã chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011, nhanh hơn so với các dự báo trước đó là năm 2017. Theo dự báo mới nhất của Ngân hàng Thế giới thì thời gian quá độ chuyển sang dân số già của Việt Nam chỉ có 15 năm. Tuổi thọ tăng là một trong những thành tựu vĩ đại của nhân loại. Tuy nhiên, già hóa dân số diễn ra với tốc độ nhanh, đặc biệt là những nước đang phát triển như Việt Nam cũng đặt ra những thách thức lớn về sự cần thiết phải thay đổi hệ thống an sinh xã hội, lao động việc làm, giao thông, khu vui chơi giải trí … đặc biệt là hệ thống chăm sóc sức khỏe.
NCT Việt Nam chủ yếu sống ở nông thôn, sống cùng con cháu, đời sống vật chất còn nhiều khó khăn, đa số NCT hiện nay không có tích lũy vật chất. Bên cạnh đó, nhiều người đối diện với gánh nặng “bệnh tật kép” và thường mắc các bệnh mãn tính (bình quân mỗi NCT mắc 3 bệnh), đối diện với nguy cơ tàn phế do quá trình lão hóa và chi phí điều trị lớn. Theo điều tra Quốc gia về NCT Việt Nam năm 2011 cho thấy, hơn 60% NCT cho biết tình trạng sức khỏe là yếu hoặc rất yếu cần người chăm sóc sức khỏe. Các bệnh mạn tính thường gặp ở NCT là bệnh mạch vành, tăng huyết áp, đột quỵ, đái tháo đường, ung thư, tắc nghẽn mạch phổi, thoái hóa khớp, loãng xương, sa sút trí tuệ … phải điều trị suốt đời.
Với thực trạng bệnh tật như trên, song NCT chưa có các biện pháp phòng ngừa, quản lý bệnh tật. Phần lớn họ chưa có thói quen khám sức khỏe định kỳ, đến năm 2014, tỷ lệ NCT được khám sức khỏe định kỳ chỉ là 27,5%. Hiện nay có khoảng 60% NCT tham gia bảo hiểm y tế, nghĩa là 40% còn lại sẽ phải chi trả hoàn toàn chi phí khám chữa bệnh, trong khi chi phí khám chữa bệnh đang ngày một tăng.
Theo báo cáo của Bộ Y tế, hiện nay với hơn 10 triệu NCT, dự báo tăng lên 32 triệu người vào năm 2050. Vì vậy cần thay đổi nhận thức NCT không phải là gánh nặng mà là nguồn lực của gia đình, của cộng đồng. Chăm sóc sức khỏe NCT là vấn đề cần quan tâm của toàn xã hội, trong đó y tế đóng vai trò nồng cốt.
Thực tế hệ thống chăm sóc sức khỏe cho NCT hiện nay chưa bắt kịp với sự chuyển đổi nhân khẩu học: nhân viên y tế phục vụ công tác chăm sóc sức khỏe cho NCT thiếu về số lượng, yếu về nghiệp vụ, kỹ năng. Cả nước có 14 Bệnh viện tỉnh, TP hiện chưa có khoa Lão. Với NCT, các cơ quan chức năng trong cơ thể suy giảm nên cách điều trị, chăm sóc sẽ có sự khác biệt. NCT mắc các bệnh mãn tính và đồng mắc nhiều bệnh; đòi hỏi thời gian điều trị chăm sóc lâu dài, cần được theo dõi thường xuyên. Vì vậy việc tổ chức tốt, cung ứng tốt dịch vụ khám chữa bệnh cũng như tổ chức khám sức khỏe định kỳ cho NCT rất quan trọng.
Hiện nay Bộ Y tế giao Tổng cục Dân số-KHHGĐ xây dựng đề án chăm sóc sức khỏe NCT giai đoạn 2016 – 2020 hướng đến mục tiêu đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe NCT thích ứng với giai đoạn già hóa dân số, góp phần thực hiện Chương trình hành động Quốc gia NCT; chiến lược dân số, sức khỏe sinh sản; chiến lược Quốc gia bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân đến năm 2020.
Trong các nhiệm vụ của đề án, có nhiệm vụ nâng cao năng lực cho trạm y tế xã, phường, thị trấn trong thực hiện chăm sóc sức khỏe ban đầu cho NCT; nâng cao năng lực khám, chữa bệnh cho các khoa Lão của bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh và Bệnh viện Lão khoa Trung ương. Bên cạnh việc xây dựng bệnh viện phù hợp và triển khai mô hình Bác sĩ gia đình cho NCT, Đề án cũng đề ra nhiệm vụ xây dựng triển khai thí điểm xã hội hóa mô hình chăm sóc sức khỏe NCT ban ngày và chăm sóc y tế cho NCT ở các cơ sở dưỡng lão.
Trong gia đình, người chăm sóc NCT đóng vai trò rất quan trọng, NCT có những thay đổi về mặt tâm lý, muốn được chăm sóc để ý nhiều hơn; hay lo âu hơn trước, nếu NCT có những ước mơ không thực hiện được, không hài lòng với cuộc đời mình, có thể có những triệu chứng của bệnh trầm cảm và trở thành một người khó tính, hay gay gắt với con cái. Khi thấy các cụ có những sự thay đổi lớn như hay cau có, gắt gỏng, thay đổi tính nết trở thành khó chịu, hay quên, xuống cân, ít ngủ, biếng ăn, nên nghĩ đến những căn bệnh có thể xảy ra cho NCT về thể chất lẫn tâm thần để kịp thời đưa đi khám, thay vì cho rằng chỉ là những thay đổi thông thường.
Một vấn đề cần lưu ý, chăm sóc cho NCT quá kỹ lưỡng có thể tạo cho họ cảm giác như bị đối xử giống một đứa trẻ. Cần tế nhị để NCT cảm thấy được tôn trọng và có vai trò riêng của họ. Để NCT thấy thoải mái về tâm lý, người chăm sóc không những cần có sự chu đáo mà cần thêm một chút “tinh ý”. Một vài gợi ý nhỏ cho những ai quan tâm khi chăm sóc NCT trong gia đình: Hãy hỏi những gì NCT muốn ăn, lắng nghe; cung cấp và tạo điều kiện cho NCT có những sinh hoạt giải trí đều đặn, tạo không gian riêng, phương tiện nghe nhìn, xin lời khuyên, yêu cầu giúp vài việc, chia sẻ cảm xúc với NCT; lắng nghe các cụ nói và ghi nhận, thay vì tìm cách sửa sai …
Hữu Lai