Theo Hiệp hội bệnh Alzheimer Hoa kỳ, có 10 dấu hiệu cảnh báo bệnh Alzheimer gồm: mất trí nhớ ảnh hưởng tới kỹ năng nghiệp vụ, khó thực hiện công việc trong gia đình, khó khăn trong giao tiếp ngôn ngữ, sai lạc định hướng thời gian và vị trí, suy giảm phán đoán, khó khăn trong suy nghĩ trừu tượng, để đồ vật không đúng chỗ, có biến đổi khí sắc hoặc ứng xử, nhân cách biến đổi, mất năng lực chủ động.
TS. Nguyễn Thanh Bình- Bệnh viện Lão khoa Trung ương cho rằng chẩn đoán lâm sàng đối với bệnh Alzheimer chỉ có thể chẩn đoán “gần chắc chắn”. Các tiêu chuẩn chẩn đoán thường dùng là DSM-IV, NINCD-ADRDA. Hai tiêu chuẩn chẩn đoán trên có độ nhạy 80%, độ đặc hiệu 70%.
Tiêu chuẩn chẩn đoán theo DSM-IV gồm giảm trí nhớ; giảm ít nhất một lĩnh vực nhận thức khác như mất ngôn ngữ, mất dùng động tác, mất nhận biết, mất khả năng suy luận/chức năng điều hành. Các rối loạn trên gây giảm hoạt động hàng ngày và hoặc nghề nghiệp. Tiến triển nặng dần; Các rối loạn trên không diễn ra trong cơn mê sảng, không phù hợp với chẩn đoán các bệnh tâm thần khác.
Bệnh Alzheimer có các giai đoạn tiền lâm sàng, giai đoạn nhẹ, giai đoạn vừa và giai đoạn nặng.
Đối với giai đoạn tiền lâm sàng có teo vỏ não gần vùng hải mã. Bắt đầu 10-20 năm trước khi các dấu hiệu lâm sàng xuất hiện. Dấu hiệu đầu tiên là giảm trí nhớ, là đặc trưng chính của suy giảm nhận thức nhẹ. Kết quả hoàn toàn bình thường khi khám lâm sàng cũng như trắc nghiệm trí nhớ. Không có bất thường gì trong tư duy cũng như hoạt động hàng ngày.
Đối với giai đoạn nhẹ có giảm trí nhớ là triệu chứng đầu tiên, vong ngôn: nói quanh co, khó tìm từ. Vong tri: nhầm lẫn vị trí quen thuộc (dễ lạc đường). Vong hành: không chú ý đến trang phục, mất nhiều thời gian hơn để hoàn thành các công việc hàng ngày. Khó khăn trong quản lý tiền nong, hóa đơn. Thay đổi khí sắc và nhân cách, lo âu.
Đối với giai đoạn vừa có suy giảm trí nhớ nặng hơn, người bệnh quên cả hiện tại và quá khứ. Vong ngôn: ngôn ngữ mất tính lưu loát, nói sai ngữ pháp. Vong tri: lạc cả trong môi trường quen thuộc. Vong hành: làm sai các công việc hàng ngày như mua sắm, nấu ăn, mặc quần áo…Các triệu chứng loạn thần và hành vi của bệnh nhân sa sút trí tuệ (Behavioral and psychotic symptoms of dementia-BPSD).
Đối với giai đoạn nặng, người bệnh mất trí nhớ nặng; đối với ngôn ngữ: mất ngôn ngữ, không giao tiếp được. Vong tri: không nhận ra người thân và môi trường. Vong hành: phụ thuộc hoàn toàn vào người chăm sóc. Các triệu chứng là biến chứng của sa sút trí tuệ. Triệu chứng loạn thần: 89% bệnh nhân có trên một BPSD: kích động, trầm cảm, vô cảm, rối loạn hành vi ban đêm. Triệu chứng đau. Gặp trong khoảng 50% bệnh nhân sa sút trí tuệ.
Nguyên nhân do thoái hóa khớp, loét, nhiễm khuẩn, do bệnh thần kinh ngoại vi tiềm tàng (đái tháo đường). Là một yếu tố gây loạn thần như kích động và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của bệnh nhân cũng như gánh nặng chăm sóc. Công cụ đánh giá đau dựa trên quan sát nét mặt, cử chỉ, hành vi của bệnh nhân.
Tại Bệnh viện lão khoa Trung ương, TS. Bình chia sẻ sử dụng trắc nghiệm đánh giá tâm trí MMSE để phân loại bệnh nhân; tâm trí bình thường khi có 26 đến 30 điểm; từ 21 – 25 điểm là sa sút mức độ nhẹ; từ 11 – 20 điểm là sa sút mức độ trung bình và dưới 10 điểm là sa sút trí tuệ mức độ nặng. Thường bác sĩ chẩn đoán phát hiện bệnh Alzheimer đối với các bệnh như trầm cảm, sa sút trí tuệ do mạch máu, bệnh não chấn thương mạn tính, hội chứng lú lẫn, nguyên nhân khác.
TS Bình lưu ý, đối với trầm cảm trên bệnh nhân Alzheimer thường có những rối loạn động lực, ví dụ như mệt mỏi, trì trệ tâm thần vận động, không chú ý đến xung quanh. Trầm cảm trên bệnh nhân lão khoa trí tuệ bình thường có xu hướng đặc trưng bởi triệu chứng tâm trạng. Ví dụ tâm trạng chán nản, lo lắng, ý tưởng tự sát, rối loạn giấc ngủ và sự ngon miệng.
Còn đối với sa sút trí tuệ do mạch máu bệnh nhân tiến triển bệnh từng nấc, các dấu hiệu thần kinh khu trú. Trắc nghiệm thần kinh tâm lý: trí nhớ tốt hơn, kém chức năng thực hiện. Bằng chứng về tai biến mạch máu não trên chẩn đoán hình ảnh. Thang điểm Hachinski. Tỷ lệ gặp sa sút trí tuệ hỗn hợp là 20%.
Đối với chẩn đoán phân biệt với chấn thương não mạn tính bệnh nhân có tiền sử chấn thương sọ não nhiều lần, nhức đầu lặp đi lặp lại, chóng mặt, rối loạn cảm xúc, ảnh hưởng đến kiểm soát xung động và phán xét, hội chứng Parkinson.
Chẩn đoán phân biệt hội chứng lú lẫn, bệnh này có diễn biến cấp tính, có thể hồi phục. Bệnh lý não: tai biến mạch máu não. Rối loạn chuyển hóa: rối loạn điện giải, mất nước, chức năng gan, hạ đường huyết. Nhiễm khuẩn: tiết niệu (viêm đài bể thận), hô hấp (bệnh phổi), thần kinh (viêm não-màng não). Do thuốc: quá liều thuốc, tương tác thuốc, ngộ độc thuốc. Đau: cầu bàng quang, u phân.
Ngoài ra bệnh Alzheimer còn cần phân biệt với các tình trạng rối loạn trí nhớ theo tuổi; thiếu vitamin B12; khiếm thính hoặc khiếm thị; bị suy giáp hoặc bị cường giáp.
Trần Mai