Kết quả nghiên cứu của BS.Nguyễn Quang Đợi trên 21 bệnh nhân tắc động mạch phổi có đợt cấp COPD tại Trung tâm Hô hấp- Bệnh viện Bạch Mai vào tháng 5/2016, cho thấy triệu chứng lâm sàng tắc động mạch phổi chồng lấp với đợt cấp COPD; tắc động mạch phổi thường gặp ở đợt cấp COPD nặng. Các triệu chứng lâm sàng thường gặp là đau ngực, khó thở, ho khạc đàm, tím môi và đầu chi. Phát hiện được tắc động mạch phổi trong đợt cấp COPD có ý nghĩa lâm sàng quan trọng vì bệnh nhân có tỷ lệ tử vong rất cao.
Theo PGS Trần Văn Ngọc- Đại học Y Dược Tp Hồ Chính Minh, đợt cấp bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) là tình huống xảy ra trong diễn tiến tự nhiên của bệnh. Bệnh nhân khó thở, ho kèm khạc đàm rất khác với những diễn tiến ở thường ngày, bệnh khởi phát cấp tính và có thể phải thay đổi thuốc điều trị thường ngày cho bệnh nhân. Nếu nhận biết sớm đợt cấp và điều trị kịp thời sẽ làm giảm tỷ lệ tử vong, ngăn chặn tình trạng xấu nhanh chức năng hô hấp dẫn đến tàn phế đối với người bệnh. Triệu chứng khó thở là hậu quả của các yếu tố cấp nhiễm trùng và không nhiễm trùng gây viêm cấp và co thắt phế quản làm người bệnh mất bù hô hấp và khó thở là triệu chứng làm bệnh nhân nhập viện nhiều nhất.
Triệu chứng khó thở kèm theo khò khè là dấu chứng chỉ điểm quan trọng của co thắt phế quản hướng đến chẩn đoán ban đầu COPD nếu bệnh nhân có tiền căn hút thuốc là và kèm theo ho kéo dài. Ở bệnh nhân hen phế quản cũng có triệu chứng khó thở và khò khè khi nhập viện, là bệnh cần lưu ý chẩn đoán phân biệt khi bệnh nhân nhập viện lần đầu vì điều trị đợt cấp của 2 bệnh hoàn toàn khác nhau, nhất là vấn đề sử dụng oxy.
PGS Trần Văn Ngọc cho biết tiêu chuẩn chính chẩn đoán đợt cấp COPD là ho và đàm tăng, tăng đàm mủ, khó thở tăng. Tiêu chuẩn phụ là thở khò khè, đau họng, ho và các triệu chứng của cảm lạnh thông thường như nghẹt hoặc chảy nước mũi. Các yếu tố có thể làm thay đổi ngưỡng xuất hiện đợt cấp COPD là suy chức năng phổi; bệnh nhân đang hút thuốc; phản ứng quá mức của phế quản; tăng tiết dịch nhầy kéo dài; suy giảm các cơ chế bảo vệ. PGS Ngọc lưu ý hút thuốc lá nicotine trực tiếp kích thích sự tăng trưởng vi khuẩn H.Influenzae. Vi khuẩn HI cần NAD+ để tăng trưởng; nicotine cung cấp chất nền sản xuất ra DNA+. Vi khuẩn HI tiết các độc tố đến tế bào lông chuyển, dẫn đến giảm hoạt động tế bào lông chuyển và hủy hoại tế bào biểu mô đường hô hấp.
Vì việc nhận diện sớm đợt cấp COPD là rất quan trọng để giúp giảm tỷ lệ nhập viện và tử vong. Do vậy, chỉ định nhập viện cho người bệnh là đợt cấp COPD cộng với một trong những dấu hiệu sau: đáp ứng điều trị không đủ; không đi lại được do khó thở; không ăn ngủ được do khó thở; chăm sóc tại nhà không đầy đủ; có bệnh đồng thời nặng; triệu chứng bệnh tiến triển kéo dài; rối loạn tinh thần, giảm oxy máu, tăng PaCO2 mới hay nặng lên. Trường hợp bệnh nhân có chỉ định nhập trung tâm cấp cứu ICU là khó thở nặng không đáp ứng với điều trị cấp cứu ban đầu; bệnh nhân lơ mơ, lú lẫn; liệt cơ hô hấp, đặc biệt cơ hoành di động bất thường; giảm PaCO2 nặng hay kéo dài dù điều trị oxy hay toan hô hấp nặng (pH<7,3); bệnh nhân cần được hỗ trợ hô hấp. Những bệnh nhân có nguy cơ tử vong là bệnh nhân lớn tuổi, P(A-a) O2 > 41mmHg; rung nhĩ hay rối loạn nhịp thất.
PGS.Ngọc cho rằng cơn co thắt phế quản khi có đợt cấp COPD rất giống cơn hen, bác sĩ cần hỏi kỹ triệu chứng ho khạc đàm kéo dài nhiều năm trước, tuổi trung niên; có hút thuốc lá; khám có kèm theo dấu hiệu tâm phế mạn- suy tim phải; khí phế thũng giúp hướng chẩn đoán đến COPD. Một số bệnh nhân có tiền căn hen từ lúc nhỏ, khi lớn lên có hút thuốc lá nhiều năm; khả năng kết hợp hen và COPD. Những bệnh nhân có hen, kèm hút thuốc lá làm chẩn đoán phân biệt rõ ràng 2 bệnh có khi khó khăn.
Hút thuốc lá với những chất độc hại gây tích tụ tế bào viêm trong phổi, ở người hút thuốc lá Macrophage tăng gấp 10 lần so với người không hút; Macrophage được hoạt hóa làm lôi kéo bạch cầu hạt vào niêm mạc hô hấp; giải phóng chất trung gian hóa học làm tăng sản xuất đàm nhầy và co thắt phế quản; giải phóng protease và chất oxy hóa làm tổn thương biểu mô hô hấp. Mặt khác, lớp trụ lông mất chức năng gây giảm IgA trong đường hô hấp; tạo điều kiện vi khuẩn cư trú, tấn công IgA. Vi rút và mucoplasma gây độc kéo dài hàng tháng tạo điều kiện cư trú của vi khuẩn gây bệnh. Do viêm dày lớp niêm mạc và ứ đọng đàm nhớt ở đường hô hấp nhỏ gây tắc nghẽn đường thở. Các chất oxy hóa có nhiều trong khói thuốc phá hủy trực tiếp cấu trúc phổi; 90% sự phá hủy nhu mô phổi do các protease, elastase được giải phóng từ các đại thực bào. Ở người hút thuốc lá, nồng độ elastase tăng gấp 10 lần, giai đoạn cuối khoảng 10 năm hút thuốc sẽ gây cho người bệnh suy hô hấp toàn phần, tâm phế mạn mất bù, suy tim và suy hô hấp.
Nguyên Khải