Viêm màng não nhiễm trùng (viêm màng não mủ) là một trong những bệnh nhiễm trùng của hệ thần kinh trung ương, có khả năng gây tử vong. Ở các nước nghèo, nước đang phát triển bệnh có tỷ lệ cao gấp 10 lần so với các nước phát triển. Khả năng sống còn của bệnh nhân đòi hỏi phải chẩn đoán nhanh chóng, chính xác và điều trị sớm kháng sinh. Viêm màng não là hậu quả của tình trạng viêm của màng nuôi, màng nhện và dịch não tủy.
Viêm màng não nhiễm trùng là một thách thức cho các thầy thuốc lâm sàng đặc biệt khi bệnh nhân có những biểu hiện không đặc hiệu và lâm sàng có vẻ có cải thiện với những điều trị hỗ trợ ban đầu tại khoa cấp cứu.
Từ tháng 01/2010 đến tháng 12/2014, BS. Đặng Quý Sơn đã tiến hành nghiên cứu “Tình hình viêm màng não nhiễm trùng điều trị tại Bệnh viện Đa khoa khu vực Ninh Hòa” với hai mục tiêu: (1) Xác định đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng, kết quả điều trị ở bệnh nhân viêm màng não nhiễm trùng điều trị tại Bệnh viện Đa khoa khu vực Ninh Hòa. (2) Tìm hiểu một số yếu tố liên quan đến viêm màng não nhiễm trùng điều trị tại Bệnh viện Đa khoa khu vực Ninh Hòa.
Theo BS. Sơn, tiêu chuẩn chẩn đoán viêm màng não nhiễm trùng bao gồm: Lâm sàng có triệu chứng cơ năng sợ ánh sáng, đau đầu, sốt cao, buồn nôn, nôn ói (kiểu ói vọt), táo bón; Triệu chứng thực thể có các dấu cổ cứng, Kernig, Brudzinski và vạch màng não. Một số biểu hiện khác có thể kèm theo: dấu thóp phồng, rash hồng ban, dấu hiệu thần kinh rối loạn tri giác (thường gặp ở người già), liệt nửa người, liệt tứ chi, liệt dây sọ, điếc tai, co giật... Cận lâm sàng có sự thay đổi dịch não tủy. Màu sắc dịch não tủy mờ hoặc đục; áp lực tăng; tế bào dịch não tủy tăng, bạch cầu đa nhân trung tính chiếm ưu thế (> 50%), phản ứng Pandy (+); đường trong dịch não tủy giảm ≤ ½ đường huyết cùng lúc; protein dịch não tủy tăng; soi tươi vi trùng Gram (-)/Gr (+); cấy định danh vi trùng.
BS. Đặng Quý Sơn cho biết, trong 5 năm nghiên cứu có 55 trường hợp được ghi nhận viêm màng não nhiễm trùng; trong đó nam giới có 34 trường hợp, nữ giới có 21 trường hợp. Độ tuổi trên 15 chiếm tỷ lệ gần ½ (47,3%); nơi cư trú vùng đồng bằng chiếm tỷ lệ 78,2%. Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ bệnh nhập viện trong ngày đầu và ngày thứ 3 (36,4%; 29,1%).Về triệu chứng cơ năng sốt, đau đầu, nôn mửa là triệu chứng phổ biến nhất trong viêm màng não; về triệu chứng thực thể có dấu Kernig; xét nghiệm cận lâm sàng cho thấy Protein dịch não tủy > 2 g/l, Tế bào BNT > 800/mm3 tế bào đa nhân ưu thế > 50%; Tỷ lệ dùng kháng sinh cao nhất là Ceftriaxon chiếm 72,7%, Dexamethasol 80%, Mannitol 32,7%; Tỷ lệ khỏi bệnh 58,2%, chuyển viện 21,8%. Nghiên cứu cũng cho thấy một số yếu tố liên quan tới viêm màng não bao gồm Giới tính - tỷ lệ viêm màng não ở nam cao hơn tỷ lệ viêm màng não ở nữ; Tuổi – nhóm tuổi trên 15 có tỷ lệ khỏi bệnh cao hơn các nhóm tuổi khác; Thời gian vào viện – bệnh nhân vào viện ngày thứ 3 có tỷ lệ khỏi bệnh cao hơn so với bệnh nhân nhập viện ở các ngày khác.
BS. Đặng Quý Sơn đã đưa ra một số kiến nghị để nâng cao chất lượng chẩn đoán bệnh, Bệnh viện cần tổ chức tập huấn lại phác đồ điều trị viêm màng não cho các thầy thuốc trong bệnh viện; triển khai thêm các xét nghiệm như: Huyết thanh chẩn đoán ký sinh trùng đường ruột, xác định loại ấu trùng của ký sinh trùng lạc chỗ gây viêm màng não. Huyết thanh chẩn đoán viêm não, xác định loại vi rút gây viêm não màng não (CMV, EBV, HSV). Một số xét nghiệm khác như procalcitonin máu/dịch não tủy, lactate máu dịch não tủy, phân lập vi rút trong máu/ dịch não tủy, PCR lao/vi rút trong dịch não tủy, cấy dịch não tủy, ELISA chẩn đoán EJB trong dịch não tủy... có vai trò xác định tình trạng nhiễm trùng, chẩn đoán tác nhân gây bệnh. Số bệnh nhân viêm màng não sau khi ra viện cần được giáo dục truyền thông biết các triệu chứng khi bệnh trở lại, các di chứng, để tái khám kịp thời. Bệnh viện cũng cần nâng cao công tác tuyên truyền giáo dục trong bệnh viện, tuyên truyền cho người dân biết về căn bệnh viêm màng não, khi phát hiện người thân có những dấu hiệu về viêm màng não cần đi nhập viện sớm, nhất là ở các nhóm tuổi trẻ em nhỏ.
Hữu Lai