Trong thực hành lâm sàng tâm thần học, các thầy thuốc sử dụng các thuốc chống loạn thần trong nhiều rối loạn tâm thần khác nhau. Tuy nhiên, cho dù là rối loạn tâm thần nào thì các thuốc chống loạn thần được sử dụng cũng dựa vào các tác dụng điều trị sau: tác dụng gây an dịu để làm giảm các trạng thái kích động, hưng phấn tâm thần vận động trên bệnh nhân; tác dụng chống hoang tưởng và ảo giác; tác dụng giải ức chế (khi dùng liều thấp).
Đối với tác dụng phụ không mong muốn của các thuốc chống loạn thần truyền thống lên hệ thần kinh thường gặp là hội chứng parkinson do thuốc, bồn chồn bất an, loạn trương lực cơ cấp, loạn động muộn và hội chứng ác tính do an thần kinh. Các tác dụng phụ này còn được gọi là các tác dụng ngoại tháp do thuốc.
Theo BS CKI Nguyễn Ánh Chương – Bệnh viện chuyên khoa Tâm thần Khánh Hòa, hội chứng parkinson đặc trưng bởi bộ 3 triệu chứng: run khi nghỉ ngơi, co cứng và vận động chậm chạp. Run điển hình trong parkinson có đặc điểm run khi nghỉ ngơi với tần số khoảng 3-6 chu kỳ/giây và giảm khi vận động có chủ ý. Co cứng là một tình trạng vận động mất linh hoạt do tăng trương lực, có thể biểu hiện bằng dấu hiệu bánh xe răng cưa. Vận động chậm chạp thường biểu hiện qua nét mặt như là mang mặt nạ, mặt sáp và giảm vận động của cánh tay khi di chuyển, khó khăn khi bắt đầu vận động.
Bồn chồn bất an: bệnh nhân thường có cảm giác bồn chồn, khó chịu không thể ngồi yên một chỗ bắt bệnh nhân phải đi lui đi tới liên tục. Cảm giác bồn chồn bất an thường xảy ra sau 5 ngày sử dụng thuốc chống loạn thần nhưng cũng có thể xảy ra ở ngày thứ 2 hoặc thứ 3.
Loạn trương lực cơ cấp: đó là hiện tượng co cứng các cơ ở vùng thân mình, mặt và cổ. Biểu hiện bằng các triệu chứng ưỡn cong người, ưỡn cổ ra sau, vẹo cổ, các cơn đau nhãn cầu do hiện tượng co cơ làm mắt bệnh nhân hướng lên phía trên, thè lưỡi. Những bệnh nhân trẻ tuổi, đặc biệt là bệnh nhân nam hay bị loạn trương lực cơ cấp.
Hội chứng ác tính do an thần kinh: hội chứng này hiếm xảy ra tuy nhiên khi xảy ra có thể gây tử vong cho bệnh nhân. Những biểu hiện lâm sàng chính bao gồm sốt cao, co cứng cơ nặng, nhiều biểu hiện của rối loạn thần kinh thực vật như tăng thân nhiệt, nhịp tim nhanh, tăng huyết áp, thở nhanh và vã mồ hôi; trạng thái ý thức dao động; những biểu hiện trên thường phối hợp với tăng creatine phosphokinase, có thể tăng men gan, tăng myoglobin máu, có myoglobin niệu nhưng hiếm gặp; suy thận cấp cũng có thể xảy ra. Loạn động muộn là một rối loạn vận động có thể xảy ra sau khi sử dụng các thuốc chống loạn thần kéo dài. Các rối loạn vận động thường gặp như chép miệng, chúm môi, nhăn mặt. Có thể có những biểu hiện rối loạn vận động ở các chi và thân mình như múa giật múa vờn.
Đối với tác dụng lên hệ tim mạch, các thuốc chống loạn thần hiệu lực thấp như chlorpromazine và thioridazine thường gây ra những bất thường trên điện tâm đồ với các biểu hiện kéo dài khoảng QT và PR, sóng T dẹt và tăng nhịp tim trên lâm sàng. Thioridazine có thể gây loạn nhịp ác tính ở bệnh nhân. Trong trường hợp bệnh nhân đã có tiền sử về bệnh tim mạch trước đó thì sử dụng các thuốc chống loạn thần hiệu lực cao như haloperidol sẽ an toàn hơn.
Hạ huyết áp tư thế: các thuốc chống loạn thần hiệu lực thấp có thể gây hạ huyết áp tư thế đặc biệt ở những người mới sử dụng thuốc lần đầu tiên, ở những người lớn tuổi, và thuốc được sử dụng bằng đường tiêm. Trong trường hợp triệu chứng này nặng nề làm bệnh nhân ngất và ngã có thể phải điều chỉnh bằng thuốc nhưng không được sử dụng các epinephrine vì sẽ làm hạ huyết áp nặng hơn qua việc kích thích β adrenergic. Trong trường hợp này nên sử dụng các thuốc tác động đơn độc lên hệ α adrenergic như metaraminol (Aramine).
Tác động không mong muốn của các thuốc chống loạn thần cổ điển lên hệ tiêu hóa chủ yếu là do tác dụng kháng cholinergic ngoại vi của các thuốc, thường biểu hiện bằng các triệu chứng khô miệng, táo bón, đôi lúc có thể tiêu chảy. Tác dụng này thường xảy ra khi sử dụng các thuốc chống loạn thần hiệu lực thấp. Tác động lên gan mật: có thể gây tăng men gan thoáng qua, có thể gây vàng da tắc mật. Những biểu hiện này nếu xảy ra thường là do sử dụng Chlorpromazine.
Ngoài ra thuốc chống loạn thần còn có tác dụng phụ lên hệ tiết niệu, mắt, da, hệ nội tiết, phụ nữ có thai cho con bú và một số tác dụng không mong muốn khác./.
Trần Mai